Jan dankte bijna de verkeerde Lieve Heer

Anneke Claus

Ook in haar nieuwe bundel stort deze dichter anekdotes en absurditeiten over gevlogen mannen uit, om met ze af te rekenen. Met zotte, absurdistische teksten – en illustraties – wordt het afscheid bezegeld.

Begrafenis van de mannen is de eerste bundel van Anneke Claus (1979) sinds vijf jaar. De bundel bestrijkt de periode na haar Groningse stadsdichterschap (2009-2011) en wist, zoals de titel aangeeft, mannen uit door ze te begraven. Het gaat er echter niet om wie er begraven wordt, maar waaronder diegene bedolven wordt.

De dichter schrijft over liefdesverdriet en vergane glorie zonder sentimenteel te worden. Ze ruimt kordaat op en maakt daarbij gebruik van prozaïsche elementen als anekdotes en absurdistische schetsen, zoals in ‘Laat me raden (niks zeggen) je instrument is de viool’: ‘Na de seks bekende hij dat ik hem aan zijn vader deed denken, die ook tot op hoge leeftijd een opmerkzaam zacht hart gehad had.’

Een soortgelijk voorbeeld vinden we in ‘Way out’: ‘Zoals voorspeld liet de vorst op zich wachten. Het offerfeest viel ongewoon laat dat jaar, de lammeren waren al helemaal taai.’

Blosjes

De zotheid van Claus’ teksten wordt benadrukt door de illustraties van Bart Nijstad die de gedichten afwisselen. In het geval van ‘Way out’ wordt het gedicht dat over het vallen van messen gaat, begeleid door de tekening van een kleine manspersoon die verpletterd wordt onder een voluptueus vrouwenlichaam. De verplettering voltrekt zich langzaam en correspondeert met de vertraging van de vorst en het offerfeest. De stekende pijn ervan wordt gemarkeerd door de ik-persoon die naar een vallend mes grijpt. De tekening onderstreept het karikaturale in het gedicht.

Het gevaar van absurditeiten is dat ze kunnen vervallen tot triviale clichés. Zo lezen we in ‘Doorhalen wat niet van toepassing is’: ‘Je moet het stilteklooster in om de stilte in jezelf te kunnen horen.’ Of: ‘Je zal maar thuis zijn als je bij jezelf op de koffie komt. Wat een afgrijselijke gedachte.’ Zulke gedichten bezwijken onder de krampachtige drang het absurde te benadrukken en daardoor wordt elke humor eruit geperst.

Het meest sprekende voorbeeld hiervan vinden we in ‘Dus jij bent Jan’. We lezen hoe een sprekende instantie thuis komt eten met haar nieuwe vriend Jan. ‘Jan kreeg blosjes op zijn wangen. / Van louter verrukking dankte hij bijna de verkeerde Lieve Heer.’ Claus ontroert met dit mooie beeld. Helaas blaast ze de situatie op door eraan toe te voegen: ‘Gelukkig niet met volle mond.’ Het gevolg: de scène verliest haar vertedering. Zo gaat ze vaker een stap te ver door zaken te expliciteren. Of ze reproduceert spitsvondigheden die hun absurditeit of humor al verloren hebben, zoals in ‘Alles = Niks’: ‘Ik was al leeg en werd almaar leger. Op een dag hield ik het niet meer / uit. ‘Ceci n’est pas une confession,’ zei ik terloops tegen een vriend.’

Toch is Begrafenis van de mannen geen mislukte bundel. De bij vlagen flauwe stijl en vertelling staan in dienst van waar het om draait. Claus stort anekdotes en absurditeiten over de gevlogen mannen uit om met ze af te rekenen. Het afscheid – een belangrijk thema in Claus’ eerdere werk – wordt zo bezegeld. De symbolische teraardebestelling is geen procedure met een gefixeerd einde, maar is een langdurig proces dat in de bundel steeds verder verfijnd wordt.

Vitaal gevoel

De verwerking van het amoureuze verleden kan een confronterende aangelegenheid zijn. Claus benadrukt dat door steeds te kiezen voor een houterig relaas. Het gevolg daarvan is dat de dichter een vitaal gevoel terugvindt, zodat ze zichzelf weer op de eerste plaats kan zetten.

Die levensdrang wordt in Begrafenis van de mannen geaccentueerd door het enthousiasme van de dichter die een grot achter een waterval ontdekt, terwijl de ‘hij’, een van de mannen, zich slechts wil bezighouden met het bouwen van dammen. In het beeld van forellen die tegen de stroom in zwemmen komt haar bevrijding tot uiting.

Aan het einde van de bundel keert die grot terug en wil ze er nog steeds in afdalen om het onbekende te gaan ontdekken. Gelukkig is die mogelijkheid er, want ze is net klaar met het begraven van al die mannen.