‘Het kan zo weer ontploffen in Londen’

Terugblik Vijf jaar geleden was Londen het toneel van hevige rellen. Het zou zo maar weer kunnen gebeuren, zeggen twee relschoppers van toen.

Een brandende auto in de wijk Hackney, augustus 2011 Foto Reuters / Luke MacGregor

Hij begon de rellen…

Marcus Knox-Hooke (34) bladert door een gids met contacten in de filmwereld. Hij ziet een carrière voor zich: regisseur. Een manier om zijn leven richting te geven, het rolmodel te worden voor jongeren in Tottenham, dat hij nooit had toen hij opgroeide.

Het komt niet uit de lucht vallen. Hij is onderwerp van The Hard Stop, een ingrijpende documentaire over de dood van Mark Duggan, die werd neergeschoten door de politie. Dat was de directe aanleiding van de rellen in Tottenham, vijf jaar geleden. De regisseur neemt Knox-Hooke mee langs zalen, naar de BBC, en filmfestivals. Hij zegt: „Het heeft me de ogen geopend man. Ik praat met mensen die heel anders zijn dan ik. Ik zie kansen, begrijp je?”

Vijf jaar geleden was hij degene die op zaterdagavond 6 augustus ‘de eerste steen’ gooide: „Ik was gekwetst, ik voelde me vernederd, en ik vernielde een politieauto.” En toen de politie niet reageerde, koelden jongeren uit de wijk hun woede vervolgens op winkels. Hij brak in bij een bookmaker, een juwelier, en een casino, en kreeg er 32 maanden celstraf voor.

De rellen verspreidden zich vervolgens door Londen. Dat was „helemaal niet de bedoeling”, zegt hij. „Ik had geen idee dat het zo uit de hand zou lopen. Het spijt me echt.”

Zie hier de trailer van The Hard Stop (tekst gaat verder na de video):

Klap in de maag

Zijn boosheid is verklaarbaar. Mark Duggan was zijn beste vriend, en was twee dagen eerder doodgeschoten door de politie. „We groeiden op in dezelfde sociale woningbouwflat, we gingen naar dezelfde basisschool, we waren voortdurend in elkaars leven. Ik zag zijn kleine broertje, hysterisch huilend, het voelde als een klap in de maag – niemand van mijn vrienden was ooit overleden.”

Ze waren geen lieverdjes. Hij doet wat vaag over de „straatactiviteiten” waarbij ze betrokken waren. Advocaat Jude Lanchin, die als maatschappelijk werkster Duggan en Knox-Hooke als peuters leerde kennen, verklaart later dat Duggan was veroordeeld wegens heling en bezit van cannabis. Ze ontkennen beiden dat Duggan lid was van een bende, het zou gaan om een groep vrienden die op het verkeerde pad raakte.

Tom Wientjens

Marcus Knox-Hooke, die de rellen in Londen begon. Sarah Booker

Die eerste twee dagen kwamen de families bijeen: „Mijn moeder, zijn meisje, zijn ouders. Er werd gekookt, en gewacht op een antwoord. Maar dat kwam niet, weet je. Er kwam geen agent langs of sociaal werker, dus trokken we naar het politiebureau. Na zes uur wachten kwam er iemand naar buiten en zei: ‘De politiecommissaris komt niet’. Ik flipte.” Zoals de documentaire als ondertitel Martin Luther King citeert: „Een rel is de taal van diegenen die niet gehoord worden.” Hij zegt nu: „Het bracht Mark allemaal niet terug.”

Iemands auto pakken

De politie was altijd deel van het leven op de Farm, zoals hij Broadwater Farm noemt, het enorme sociale woningbouwcomplex waar hij en Duggan opgroeiden. Het is een betonnen jarenzestigdoolhof, berucht na rellen in 1985 die leidden tot de dood van een agent. „We vonden het toen we klein waren geweldig als de politie ons achter na zat, en we konden ontsnappen.” Waarom zat de politie hen achterna? „Harde muziek eerst. Later als we iemands auto pakten.” Hij beweert: „Het waren pesterijen. We kenden die agenten, man. En zij wisten wie wij waren.”

Het straatbeeld in Broadwater Farm:

Daarom stak het zo dat niemand kwam vertellen wat er met Duggan was gebeurd. „Ze waren bang. Ze wilden niet nog een 1985.” Maar de afwezigheid van de politie had effect: de rellen. „Wij waren na zaterdag klaar. Ik zag het nieuws over Brixton en Hackney enzo: de meerderheid van de relschoppers zag het als een kans gratis shit te pakken.”

Advocaat Lanchin grijpt in. Ze vertegenwoordigde meerdere relschoppers. „De redenen waren zo divers als de cliënten: wit, zwart, Aziatisch, de jongste was dertien. Sommigen raakten betrokken doordat ze iemand zagen, sommigen voelden zich aangesproken door de omstandigheden waarin Mark Duggan was doodgeschoten, bij sommigen ging het om gebrek aan kansen, ongelijkheid.”

„De dertienjarige zat in een schoolbus in Peckham, toen ze iemand een winkel zag plunderen. Ze nam een joggingbroek mee. En belandde voorop [tabloid] The Sun.” Ze wil het niet vergoelijken, maar: „Waar gaan jongeren heen als ze in een betonnen jungle wonen?” Ze vergelijkt het met de Brexit-stem: „Een fuck you naar de overheid.”

Sindsdien is het rustig, terwijl in december een andere zwarte man door de politie werd doodgeschoten. Lanchin: „Op de Farm kende iedereen Mark: de deur van zijn ouders stond altijd open. Het was het weinige respect voor hen dat tot de rellen leiden.” Kan het dan weer gebeuren? Marcus Knox-Hooke zegt:

„Die kids van nu kennen geen angst. Ze hebben niks te verliezen.”

Lees ook deze analyse die correspondent Titia Ketelaar een jaar na de rellen schreef: De Spelen tussen en haves have-nots

En hij deed vijf jaar geleden mee met de rellen….

Bryn Phillips (36) zegt het gesprek op het allerlaatste moment af. „Stapels werk”, mailt hij. Hij is maatschappelijk werker bij Neighbour Movement, een verbond van religieuze instellingen en andere organisaties die mensen in extreme armoede een stem willen geven. Het was al moeilijk met hem een datum te prikken, uiteindelijk mailen we heen en weer.

Hoe anders zag zijn leven er vijf jaar geleden eruit. Hij was werkloos, depressief, blowde, en een paar dagen voor de rellen begonnen, raakte hij dakloos. „Ik was ongelooflijk ontdaan. Ik vond het wreed dat iemand een basisbehoefte als onderdak kon worden ontzegd. En ik was toch niet degene die de wereldeconomie deed crashen, dus waarom betaalde ik wel de prijs?”

Nu mailt hij: „Als ik terug in de tijd kon reizen, zou ik mijn jongere-ik een les zelfverbetering geven: ‘Stop met die drugs, stop je als een idioot te gedragen. Rol je mouwen op’.”

Veel geblowd

Over de avond dat hij in de Londense wijk Hackney bij de rellen betrokken raakte, heeft hij „een vage herinnering”: „Ik was depressief, had nogal veel geblowd.” Met Mark Duggans dood had het in elk geval niets te maken:

„Als je denkt dat witte jongeren in Manchester relden omdat een zwarte man in Londen was neergeschoten, vergis je je. Tegen de tijd dat de rellen de wijken rondom Tottenham hadden bereikt, was men over hele andere zaken kwaad.”

Bryn Phillips: „Ik had het idiote idee dat ik misschien een boek over de rellen kon schrijven, dus ik was de hele dag op straat geweest om met jongeren te praten. In het kort: de meesten waren boos over de fiasco’s van de elite. De media, politici, de [financiële] markten, de politie – ze werden allemaal genoemd. Men had het vertrouwen verloren in juist die mensen en instellingen waarop we moeten kunnen bouwen. En ik dacht dat de boosheid over de financiële crisis en de nasleep daarvan werd gekanaliseerd: een opstand van jongeren en armen.”

to
Zie hier nieuwsbeelden van de rellen in Hackney (tekst gaat verder na video):

Phillips was altijd sociaal en politiek betrokken, onder meer bij de Occupy-beweging, maar ook al eerder in de jaren negentig bij de homobeweging en antifascismegroepen.

„Kennelijk gooide ik een bekertje yoghurt naar een politieagent in kogelvrij vest. Toen leek dat waarschijnlijk heel grappig, een kwajongensstreek – maar dan een waarbij jij de enige bent die de grap inziet. Ik duwde een winkelwagentje om. En later vroeg een jongen of ik een fles wijn aan zijn vriend wilde geven. Die was uit een winkel gestolen wat, gezien de omstandigheden, mij net zo schuldig maakte als degene die de fles had gepakt.”

„Misschien tam”, mailt hij. „Maar in de context van de rellen ernstig: 66 buurten werden geraakt, [vijf] mensen kwam om, huizen en winkels werden vernield. Sommige mensen hebben nog altijd nachtmerries. Ik mag dan niemand hebben verwond, ik schaam me nog altijd dat ik die dag op straat stond.”

Hij gaf zichzelf aan, en kreeg een taakstraf. „Ik had in de hitte van het moment de verkeerde keuze gemaakt. Ik ben niet iemand die persoonlijke verantwoordelijkheid uit de weg gaat.”

Gezamenlijke misdaad

Die avond citeerde persbureau AP Bryn Phillips over de plunderingen. „Dit is de opstand van de arbeidersklasse. We herverdelen de rijkdom”, zei hij. Nu zegt hij: „Ik zou zo’n ondoordachte en onware uitspraak nooit hebben gedaan als ik niet compleet van de wereld was geweest.”

Foto Tom Wientjens

Bryn Phillips, die bij de rellen betrokken was. Foto Sarah Booker

Waarom denkt hij dat de rellen dan plaatsvonden? „Omdat duizenden mensen minachting toonden voor hun gemeenschap en hun buren. Het maakt niet uit of je per ongeluk betrokken raakte, of op een straathoek stond en je je erbuiten hield. Als je daar was, deel je in de verantwoordelijkheid voor wat er gebeurde. Een rel is een gezamenlijke misdaad.”

„Dat gezegd hebbende, onderzoek wijst uit dat wantrouwen in de politie en ongelijkheid ook factoren waren.” En voor beide is nog steeds geen oplossing, merkt hij. Rellen kunnen, hoewel hij „wanhopig hoopt van niet” weer gebeuren.

„Ik denk dat de door de regering opgelegde bezuinigingen averechts werken.” De gemeente waartoe Tottenham hoort, bezuinigde sinds 2010 ruim 117 miljoen pond (139 miljoen euro), en daar komt tot 2018 nog eens 70 miljoen pond bij. Het Lagerhuislid voor de wijk, David Lammy, heeft het zelfs over 225 miljoen pond in vijf jaar. Bryn Phillips: „We moeten eerlijk zijn: wat zijn gevolgen van het sluiten van jongerencentra in buurten als Tottenham?”

„Als de Conservatieve regering niet van beleid verandert en meer voor families gaat doen, dan hebben jongeren nog minder te verliezen. En ja, dan kan het zo maar weer gebeuren.”