Mandela’s Zuid-Afrika is niet meer

De stemmen na de gemeenteraadsverkiezingen in Zuid-Afrika worden nog geteld, maar duidelijk is dat regeringspartij ANC de meerderheid kwijt is in de grote steden. De corruptieschandalen rond president Zuma dreven ze in de armen van de oppositie.

Een verkiezingswaarnemer wacht voor een school die in mei nog zwaar beschadigde tijdens rellen in Vuwani. Reuters/Siphiwe Sibeko

Nelson Mandela is pas tweeënhalf jaar dood, maar zijn Zuid-Afrika is niet meer. Het automatisme waarmee zwarte Zuid-Afrikanen sinds het einde van de apartheid in 1994 voor zijn partij ANC stemden, is met de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag omgeslagen in grootstedelijk verzet.

Niet alleen de groeiende zwarte middenklasse in steden als Tshwane (Pretoria), Nelson Mandela Bay (Port Elizabeth) en zelfs Johannesburg wendde zich tot de oppositie van de ooit hagelwitte Democratische Alliantie (DA). Ook de teleurgestelde onderklasse in de uitdijende krottenwijken ging vreemd, nota bene met de extreemlinkse Economische Vrijheidsstrijders van Julius Malema, voorheen ANC.

De partij van Mandela’s tweede opvolger, president Jacob Zuma, won dankzij de trouwe steun in het reusachtige achterland nog altijd meer dan de helft van de stemmen landelijk. Maar net als zijn collega Mugabe in buurland Zimbabwe heeft president Zuma nu een oppositieprobleem in de economische centra van zijn land. En dat zou hem wel eens zijn baan kunnen kosten, voor zijn termijn verloopt in 2019.

Zie ook deze beeldserie van NRC over de lokale verkiezingen in Zuid-Afrika

Jonge charismatische priester

Met meer dan 60 procent van de stemmen geteld weet de grootste oppositiepartij Democratische Alliantie zich in elk geval verzekerd van de macht in Kaapstad, waar de partij al sinds 2006 regeert, en Nelson Mandela Bay (Port Elizabeth) in Mandela’s geboorteprovincie Oost-Kaap. De ANC-burgemeester van Port Elizabeth heet Danny Jordaan. Hij is de man die het WK voetbal in 2010 naar Zuid-Afrika haalde en door de FBI wordt beschuldigd van omkoping van FIFA-leden. Dat is deels een verklaring voor de historische winst van de Democratische Alliantie.

AFP / Marco Longhari

Mensen wachten geduldig om te kunnen stemmen in Umlazi, Durban. AFP / Marco Longhari

Maar ook in de hoofdstad en in Johannesburg slaagde de partij erin aanzienlijk meer zwarte kiezers aan zich te binden dan bij alle voorgaande verkiezingen. Rond het middaguur streden ANC en DA donderdag om de meerderheid in die twee steden, terwijl de EFF van Malema bijna 7 procent van de stemmen kreeg (6 procent in 2014) en wellicht wordt uitgenodigd voor een coalitiebestuur.

Onder het charismatische leiderschap van de jonge zwarte priester Mmusi Maimane werkte de Democratische Alliantie de afgelopen maanden hard om het imago van elitaire witte partij van zich af te schudden. Maimane komt uit Soweto en noemde op zijn campagnetoespraak in die wijk afgelopen zaterdag de naam van Nelson Mandela liefst 18 keer. Ook in de televisie- en radiospotjes gebruikte de partij Mandela, tot woede van zijn eigen partij.

De boodschap dat de erfenis van Mandela niet het monopolie is van het ANC, maar van heel Zuid-Afrika, lijkt te werken. Hoewel de beschuldigingen van racisme binnen die partij gisteravond alweer de kop opstaken nadat Maimane’s voorganger Hellen Zille (wit en nog steeds gouverneur van de West-Kaap) tweette dat zwarte studenten die zich beklaagden over racisme op de universiteit van Kaapstad beter hun studie konden opgeven om belastinggeld te besparen. Die tweet kwam na het sluiten van de stembureaus, maar bevestigde dat de partij nog lang niet zo zwart denkt als ze de kiezers wil laten geloven.

AFP / Gianluigi Guercia

Een verkiezingswaarnemer wacht op kiezers in het township Alexandra in Johannesburg. AFP / Gianluigi Guercia

Groeiende afkeer van Zuma

Maar de oppositie spint garen bij de groeiende afkeer van het ANC. Die weerzin wordt gevoed door de naam van Jacob Zuma, nu zo onlosmakelijk verbonden met corruptieschandalen en wanbestuur, dat zelfs zijn eigen aanhang openlijk verklaart van hem af te willen. Zijn partij verloor zelfs Zuma’s eigen kiesdistrict Nkandla in zijn geboorteprovincie KwaZulu Natal van Zulu-partij IFP.

Het verzet tegen Zuma binnen zijn partij sijpelt al maanden naar buiten. Eerst was er het onverklaarbare ontslag van een gewaardeerde minister van Financiën, waardoor de nationale munt kelderde. Toen betichtte het Constitutionele Hof Zuma van het schenden van de grondwet rondom de verbouwing van zijn privé-villa. En meteen daarna de bevestiging van een andere rechtbank dat hij terecht moet staan voor meer dan 700 andere beschuldigingen van corruptie.

Zijn aanblijven als president hangt nu af van zijn overlevingskunst en allianties die hij in de afgelopen jaren met partijgenoten heeft gesmeed. Of Zuma wint, of de partijgenoten die zich achter de kritische minister van Financiën Pravin Gordhan hebben geschaard en van Zuma afwillen. Maar de uitslagen van deze gemeenteraadsverkiezingen doen de eenheid van het ooit oppermachtige ANC hoe dan ook geen goed.