Rode lijnen

Het schijnt dat Donald Trump te ver is gegaan. Sinds hij de ouders van de in Irak omgekomen militair Humayun Khan beledigde, wordt hij zelfs door partijgenoten afgevallen. Trump heeft het afgelopen jaar onder anderen moslims, vrouwen en Mexicanen geschoffeerd.

floorrusman0
Dat maakte zijn aanhangers niet uit, maar met het beledigen van de familie van een oorlogsheld overschrijdt hij kennelijk een rode lijn.

De vraag is of de verontwaardiging standhoudt. De rode lijn van gisteren is niet die van vandaag, zo hebben we eerder gemerkt bij Trump. Na elke schok treedt gewenning op.

In het krantenarchief van de Koninklijke Bibliotheek las ik honderden artikelen over Adolf Hitler uit de jaren twintig en dertig. Niet omdat ik Trump een nieuwe Hitler noem – Trump is een presidentskandidaat die vergaande uitspraken doet, Hitler pleegde in 1923 al een staatsgreep – maar om te zien hoe zoiets werkt: jarenlang rode lijnen overschrijden.

Het Algemeen Handelsblad meldt in 1923 al dat Joodse zakenlieden Beieren uit worden gestuurd door een staatscommissaris-generaal die „een zoenoffer” wil brengen aan Hitler. Toch slaat men geen alarm. Het Handelsblad omschrijft Hitler in datzelfde jaar als „de goeiige gewoonheid en guitigheid zelf”; de sociaal-democratische krant Voorwaarts houdt het bij „overspannen zwetser”.

In 1930, nadat Hitler een grote verkiezingsoverwinning heeft behaald, is inmiddels bekend dat hij de Joden het staatsburgerschap wil ontnemen. Maar geen paniek: „Het is niet te verwachten dat Hitler een onbeperkte machtspositie zal verwerven” (De Telegraaf).

Vijf jaar later, wanneer die onbeperkte machtspositie een feit is, kondigt Hitler de Neurenberger wetten aan. Daarvan doen de kranten zakelijk verslag – uit de artikelen blijkt geen schrik of verontwaardiging. In 1938 noteert het Algemeen Handelsblad kort dat Joden massaal worden ontslagen; de rest van het artikel gaat over de geestdrift die Hitler overal oproept.

De berichtgeving maakt duidelijk: voor Hitler was er geen rode lijn, omdat hij eigenhandig de grens van het extreme verlegde. Elk jaar dat je vooruit klikt in het krantenarchief zijn de excessen van het vorige jaar ‘het nieuwe normaal’ geworden.

In ons eigen land hebben we een politicus die al tien jaar de grenzen oprekt. Eén keer leek er ook voor hem een rode lijn te zijn: toen hij ‘minder, minder, minder’ Marokkanen wilde. Maar daar is iedereen nu alweer aan gewend. Toen Wilders dinsdag twitterde dat alle moskeeën moeten worden gesloten, vond ik dat voor zijn doen een saaie tweet. Van die gedachte schrok ik. Sinds wanneer is het saai om de vrijheid van godsdienst te willen afschaffen?

Waarschijnlijk vindt men Trumps belediging van de familie van een oorlogsheld binnenkort ook saai. Obama zei dinsdag over Trump: „Er komt een punt waarop je zegt: genoeg.” Ik vrees dat dat punt nog lang niet is bereikt.

Floor Rusman (@FloorRusman / f.rusman@nrc.nl) vervangt Tom-Jan Meeus in deze wisselcolumn.