EenVandaag geeft complotdenkers nieuwe munitie

Het actualiteitenprogramma heeft een serie gemaakt over complottheorieën. Goed idee, slecht uitgevoerd.

Complot or not? (EenVandaag, AVRO-TROS)

Complottheorieën kun je maar beter serieus nemen, betoogde onderzoeker Jelle van Buren dinsdag in EenVandaag, want „wantrouwen tegen de politiek, tegen het establishment, maar ook tegen de media” dat in complottheorieën tot uiting komt, moet je niet wegwuiven.

Serieus nemen is: informatie geven. Dus méér doen dan alleen vertellen dat complottheorieën bestaan en dan een deskundige laten zeggen dat die vraagtekens nog geen sluitend bewijs leveren.

Goed idee dus van EenVandaag om een vijfdelige reportageserie te maken over complottheorieën. Zaten Amerikanen achter de aanslagen van 9/11? Was de moordenaar van Pim Fortuyn een marionet? Helemaal slim om dat als gevestigd medium te doen, in tijden van wantrouwen. De vier volgende reportages van redacteuren Sjoerd Fennema en Paul Schram staan ook alvast online op de site van EenVandaag. Omwille van de transparantie zijn daar ook langere versies van de interviews met geraadpleegde deskundigen te vinden. Ook een goed idee.

De volledige serie:

Maar wie alles bekijkt moet toch constateren dat er in de montage weinig is overgebleven van het uitgangspunt dat Van Buren de complotvorsers adviseerde. De reportages beginnen namelijk letterlijk zo: „Om helderheid te scheppen in een duistere wereld vergelijken we een vermoed complot waarvoor geen bewijs is, met een complot waarvoor het bewijs is geleverd.” De uitkomst staat kennelijk al vast.

En over de ‘feiten’ achter complottheorieën gaat het nauwelijks. In de 9/11-reportage noemt Willem Post de theorie over ‘WTC 7’, een gebouw dat los stond van de Twin Towers en toch instortte – zes uur na de inslag van de vliegtuigen. Hoe kan dat? In de reportage geeft Post geen antwoord, waarmee het in feite weggewuifd wordt, niet interessant genoeg om het expliciet te factchecken. In de lange versie vertelt hij dat Delftse techneuten het onderzochten maar niet tot uitsluitsel kwamen. Oliedom, om zoiets in de montage te laten sneuvelen.

Door de feiten niet te weerleggen wordt de complotdenker niet serieus genomen en dat past precies in diens wereldbeeld, waarin ongerijmdheden wijzen op een samenzwering. Hij denkt: als mijn complottheorie niet weerlegd kan worden, is hij waar. Tomas Ross, die een thriller over de moord op Fortuyn schreef, wil heus weleens geloven in toeval, „maar dat mag je als misdaadromancier natuurlijk niet doen”, zegt hij. Terwijl ongerijmdheden er ook voor kunnen zorgen dat het pleit onbeslist blijft. Waar noch onwaar, maar onverklaarbaar. „Moeten we dat in de echte wereld toch niet af en toe accepteren?” vraagt de verslaggever terecht – want dat is ook een wereldbeeld. In de montage sneuvelde het.

Trouwens: online staan langere interviews, maar je ziet dat ook daarin geknipt is. Dus het zijn niet, zoals EenVandaag beweert, ‘volledige’ interviews. Ook oerdom. Zo lever je de complotdenker nieuwe munitie. Die zegt dat dit gevestigde medium de onwelgevalligheden er wel uit geknipt zal hebben.