Wat is een vrouw?

Regels over wie man of vrouw is en vernederende seksetests die ermee gepaard gaan, zijn omstreden. Een uitspraak van internationaal sporttribunaal CAS schiep nog geen duidelijkheid.

De Indiase sprintster Dutee Chand, in april actief in New Delhi. Foto CHANDAN KHANNA/AFP

In Rio kan iedereen die zich vrouw voelt aan de vrouwencompetitie meedoen. Het reglement dat vrouwen met te veel mannelijk geslachtshormoon uitsluit is opgeschort door een uitspraak van de hoogste sportrechtbank CAS (Court of Arbitration for Sport) in Lausanne.

Het leek zo ideaal. In 2011 stelde de internationale atletiekfederatie (IAAF) na twee jaar wikken en wegen één duidelijke nieuwe regel vast waaraan vrouwelijke topsporters moesten voldoen om met de vrouwen mee te mogen sporten. Ze mochten geen ‘mannelijke’ testosterongehalten in hun bloed hebben. Wie meer dan 10 nanomol per liter (nmol/l) testosteron in haar bloedserum had, mocht niet aan topsport-vrouwencompetities meedoen. De normale testosterongehalten bij vrouwen liggen volgens de IAAF tussen de 0,1 en 2,8 nmol/l. Wie boven de 10 zat, maar na een medische behandeling eronder kwam, mocht weer meedoen.

De nieuwe regel moest een eind maken aan eerdere, achtereenvolgende en steeds weer omstreden seksetests. Bekijken, meten en beoordelen van de genitaliën, tellen van de chromosomen, van alles was al geprobeerd, maar steeds rezen er problemen.

Vernederend onderzoek, vonden veel sporters. En steeds waren er weer uitzonderingen. De oudere regels sneuvelden vooral na beroepszaken van sporters die zich benadeeld voelden. Ze waren opgevoed als vrouw, ze voelden zich vrouw en werden opeens buitengesloten. Dat overkwam de Zuid-Afrikaanse hardloopster Caster Semenya die in 2009 tot ieders verrassing wereldkampioen op de 800 meter werd. Zij werd uitgesloten en in 2010 weer toegelaten in de vrouwencompetitie. Officieel is nooit bekend gemaakt welke behandeling ze onderging.

Naar aanleiding van de rel rond Semenya formuleerde de IAAF in 2011 nieuwe, zorgvuldiger regels. Daarbij was het onomwonden doel om vast te stellen of iemand ‘vrouw’ was. Voortaan ging het er alleen om oneerlijke concurrentie in de vrouwensport tegen te gaan. De IAAF ging er vanuit dat het verschil tussen mannen- en vrouwenprestaties vooral wordt bepaald door spieren, longen en hart die onder invloed van het mannelijk geslachtshormoon testosteron meer capaciteit krijgen. Dus wie om wat voor natuurlijke redenen dan ook ‘mannelijke’ concentraties testosteron heeft mag niet met de vrouwen meedoen.

Ongevoelig voor testosteron

Er kwam een uitzondering voor vrouwen met een te hoog testosterongehalte die aantoonden dat hun lichaam ongevoelig is voor testosteron. Hun lichaam maakt het wel, maar ze hebben er niets aan. Zij mochten meedoen.

Er kwamen ook regels voor mensen die van geslacht veranderden. Of anders gezegd: die hun lichaam aan hun identiteit lieten aanpassen. Vrouwen die man werden mogen zonder restrictie aan de mannencompetitie meedoen. Mannen die vrouw zijn geworden moeten aantonen dat hun testosterongehalte minstens een jaar onder die afkapwaarde van 10 nmol/l ligt. Dat kan met hormoonbehandeling of een operatie. Het IOC bepaalde eind vorig jaar dat een geslachtsoperatie niet een noodzakelijke voorwaarde is. Dat voorzover mogelijk transatleten de gelegenheid moeten krijgen om mee te doen aan topsport. Maar uiteindelijk kunnen nog steeds mensen geweerd worden om „eerlijke competitie” te waarborgen.

Intussen is, eind juli 2015, de eenvoudige basisregel (blijf beneden de 10 nmol/l) voor twee jaar opgeschort. Het sportgerechtshof CAS oordeelde dat de regels van de IAAF (en het IOC en alle sportbonden die de regels overnamen) discriminerend zijn.

Genderactivistische wetenschappers

De sportbonden kregen de klap te verwerken in de uitspraak over de zaak die de Indiase hardloopster Dutee Chand (zie inzet), een jeugdsporter nog, geboren in 1996, in 2014 tegen de Indiase atletiekbond en de internationale atletiekfederatie IAAF had aangespannen. Zij werd uitgesloten vanwege een te hoog testosterongehalte. Ze ging in beroep bij het CAS, met behulp van genderactivistische wetenschappers. En ze heeft gewonnen. Inmiddels is ze gekwalificeerd voor Rio en kan ze tegen Dafne Schippers uitkomen. Schippers heeft betere toptijden.

Het CAS vindt de IAAF-regel discriminerend om twee redenen. Er wordt bij vrouwen een grens gesteld aan hun toegestane testosterongehalte. Niet bij mannen. Ten tweede worden er vrouwen op grond van een natuurlijke, aangeboren eigenschap (een hoog testosterongehalte) uitgesloten van topsport. Het IAAF bestreed de discriminatie niet, maar stelt dat die nodig was om de competitie eerlijk te houden.

Oké, oordeelden de sportrechters van het CAS, discriminatie mag eventueel als er een groot belang mee is gediend, maar dan moet wel duidelijk zijn hoe groot dat voordeel van meer dan 10 nmol/l testosteron is, vergeleken met de vrouwen die er onder blijven. Is het voordeel 10 procent? Of is het 1 of 2 procent? In het laatste geval zijn er veel meer aangeboren eigenschappen (lange benen, grote voeten, lang hielbeen, lichte kuiten, compacte bouw) die bij afzonderlijke sporten voordeel geven, maar niet als competitievervalsing worden beschouwd.

Het effect is niet goed vastgesteld, vinden de CAS-rechters. De IAAF heeft twee jaar de tijd om haar regel te onderbouwen. Mislukt dat, dan vervalt de regel.

Er is nu een jaar verstreken. De IAAF hult zich in stilzwijgen. Het IOC sprak in november vertwijfeld uit dat er echt regels moeten zijn om de eerlijke competitie in de sport te kunnen handhaven. Om niet te discrimineren zouden mensen die niet aan de vrouwencompetitie mogen meedoen „in aanmerking moeten komen in de mannencompetitie te strijden”.

Als het zo doorgaat, dan zal iemand met een penis die zich vrouw voelt en lang met hormonen is behandeld aan vrouwensport mogen meedoen. En zou een vrouw met een te hoog testosterongehalte bij de mannen moeten meedoen. Voorzover we weten is zo’n vrouw tussen de mannen kansloos.