Elitehaat verschroeit de politieke partijen

Analyse Amerikaanse verkiezingen

Nog nooit hebben de twee Amerikaanse partijen zo weinig aanhang gehad. Politici maken zich populair door juist niet bij het partijestablishment te horen. En het land wordt onbestuurbaar.

cleveland/philadelphia

Een Amerikaanse partijconventie lijkt nog het meest op een festival. Bezoekers blijven vrolijk, ondanks slaaptekort en slecht eten, dossen zich uit, en vergelijken hun schema’s alsof het concerten zijn. „Heb je Joe Biden nog gezien?” „Nee, ik mocht backstage.”

Voor de CNN Grill, de meest gewilde plek tijdens de Democratische Conventie van deze week, moet je op een gastenlijst staan. Eenmaal binnen, met de geplastificeerde toegangspas om de nek, mag je rondhangen met celebrity’s. Jerry Springer! Wolf Blitzer! Ross uit Friends!

De Democraten in Philadelphia en de Republikeinen in Cleveland, een week eerder, hadden allebei vier dagen om zich aan de Amerikaanse kiezer te laten zien. Ze toonden Amerika, althans: het Amerika waar zij voor willen staan.

In Cleveland keek een overwegend wit, middelbaar publiek naar toespraken waarin het vooral draaide om woede en angst. Al na een dag zat de anti-Clinton-slogan ‘Lock her up!’ (Sluit haar op!) er goed in.

De Democraten wilden deze week, ook iets geforceerd, de partij van het optimisme worden. De ene na de andere spreker zag een Amerika dat zonniger dan ooit is. Een ensemble van musicalsterren zong op de tweede avond ‘What the World Needs Now is Love’. Dát is Amerika, was de boodschap: liefde en blijheid.

Om te benadrukken dat in het Wells Fargo Center het échte Amerika zit, stelt de Democratische Partij eisen aan de gedelegeerden op de conventie. Het aantal mannen en vrouwen moet precies gelijk zijn. Er is gelet op etnische en seksuele diversiteit.

Maar dat is ook meteen de paradox van partijconventies. Ze hebben niets met de buitenwereld te maken. Het Wells Fargo Center is deze week een fort. In de wijde omtrek zijn de straten afgezet, helikopters cirkelen boven het terrein. Wie geen accreditatie heeft, komt niet eens in de buurt van het centrum. Het hele idee van een conventie in de swing states Ohio en Pennsylvania was om zo zwevende kiezers te bereiken. Al hadden die willen komen, dan hadden ze niet gekund.

En trouwens, in hoeverre vertegenwoordigen de Democratische Partij (sinds 1828) en de Republikeinse Partij (sinds 1854) de Amerikaanse kiezers nog? Nog maar 26 procent van de Amerikanen noemt zich Republikein, en 29 procent Democraat. Dat is historisch laag, constateerde bureau Gallup.

„Beide partijen verkeren in staat van chaos en ontbinding. Het enige verschil is dat het proces bij de Republikeinen een stuk verder is”, zegt schrijver Jonathan Rauch. Hij schreef deze maand het geruchtmakende coververhaal in het tijdschrift The Atlantic: ‘Hoe de Amerikaanse politiek gek werd’. Rauch: „De conventies hebben dat beeld van chaos alleen maar bevestigd. De partijen zijn kwetsbare instituten geworden.”

Ga maar na, zegt Rauch. Donald Trump, de Republikeinse presidentskandidaat, is een miljardair uit de reality-tv-wereld, die ooit Republikein was, toen onafhankelijk werd, toen Democraat werd, en nu weer Republikein is. De meeste tegenstand bij de voorverkiezingen kreeg hij van een jonge senator uit Texas, die vooral populair werd omdat hij schopte tegen ‘het Washington-kartel’, waar ook Republikeinen volgens hem deel van uitmaken.

Jonge mensen

Bij de Democraten was senator Bernie Sanders een gevaarlijke tegenstander voor Hillary Clinton. Sanders beloofde een ‘politieke revolutie’. Hij smeedde een brede gelegenheidscoalitie met veel jonge mensen, die zich niet thuisvoelen in de Democratische Partij. De partijloze Sanders wilde via de Democratische Partij de presidentsnominatie winnen. Een dag nadat hij op de conventie Hillary Clinton had gesteund, liet hij weten weer verder te gaan als partijloos politicus.

Sanders werd mede populair doordat hij het opnam tegen de Democratische elite. Zijn verlies was voor veel aanhangers een bewijs dat de partij corrupt is, en onder meer met ongekozen ‘supergedelegeerden’ opstanden van kiezers dempt.

Volgens Jonathan Rauch is het juist andersom: het succes van Bernie Sanders, Ted Cruz en Donald Trump toont volgens hem aan dat de partijen nauwelijks weerstand aan verzet van buitenaf kunnen bieden. Makkelijker dan ooit kunnen partijen vallen voor populisten, of kandidaten van buiten het systeem. „Dat is op zich alleen maar goed, omdat partijen niet kunnen verstarren, of autocratisch worden. Alleen: het leidt in de praktijk tot politieke desintegratie. Een goede partij integreert populisme met de wil om wel beleid te maken, of te regeren.”

Die wil is verdwenen, zegt Rauch. „Partijen staan nergens meer voor, en worden zwalkende schepen. Zo zijn ze makkelijk te kapen door iemand als Trump, die in veel opzichten helemaal niet denkt als een Republikein.”

Democraten en Republikeinen hebben traditioneel goed met interne verdeeldheid om kunnen gaan. Omdat Amerika een tweepartijenstelsel kent, heeft er altijd tolerantie geheerst voor meningsverschillen. De Democraten kennen bijvoorbeeld een vakbondsvleugel, een socialerechtenvleugel, een interventionistische vleugel, enzovoort. Ook de Republikeinse Partij is van oudsher breed, een Big Tent van bevolkingsgroepen en ideeën. De economisch conservatieven gedogen de religieus conservatieven, en de overheidsschuwe libertairen. Ze hebben gewoon geen kansrijke andere partij om naartoe te gaan.

Van die stille afspraak was op de Republikeinse Conventie weinig meer te merken. Ted Cruz, die weigerde Trump te steunen, werd weggejouwd door de zaal. De partij maakte er verder een Trump-show van, zonder ruimte voor een tegengeluid.

Deze week verliep de Democratische Conventie bij vlagen rumoerig. Procedurele regelingen en toespraken werden geregeld door honderden aanwezigen met geschreeuw onderbroken. Dat is een zeldzaamheid in de laatste decennia. Het ging om aanhangers van Bernie Sanders, tegenstanders van vrijhandelsakkoord TPP, of antioorlogsactivisten. Drie keer werd de perstent buiten het conventiecentrum bezet door actievoerders.

Stelsel is afgebroken

Het politieke stelsel, dat er tweehonderd jaar over deed om te rijpen, is in twee decennia afgebroken, schreef blogger Andrew Sullivan onlangs in New York Magazine. De ‘democratisering van informatie’ heeft volgens Sullivan de democratie grondig veranderd. „Politiek organiseren – een vergadering beleggen, een bijeenkomst regelen voor een zaak – was altijd heel lastig. Nu (...) doe je dat in een paar seconden.” Barack Obama is de eerste president van de mediacratie, een man die zijn aanhang online opbouwde, en de Democratische Partij grotendeels negeerde.

Maar er is meer gebeurd, constateert Sullivan. Informatie is fluïde geworden. De waarheid bestaat niet meer, instituten verliezen aan macht. Het debat gaat over „gevoel, emotie en narcisme. Niet meer over rede, empirisme of de publieke zaak.” Precies wat de bedenkers van de Amerikaanse democratie vreesden.

Partijelite

Volgens Jonathan Rauch functioneerde deze democratie lange tijd dankzij middlemen, ofwel: een partijelite. Voorzitters van regionale afdelingen, lokale politici, gedelegeerden: zij zorgden ervoor dat het debat met de andere partij niet ontspoorde, en dat de interne eenheid bewaard bleef.

De laatste jaren zijn deze middlemen uit de mode. Een politicus die gekozen wil worden, zegt niet bij ‘het establishment’ te horen. Zelfs partijleiders presenteren zichzelf als buitenstaander, en schuwen het compromis. Dat zal je duur betaald worden gezet in een herverkiezingscampagne. Om maar niet gestraft te worden, gingen deze politici nog minder doen, waardoor het compromis in onbruik raakte, en Washington onbestuurbaar werd. Dat leidde tot een nog fellere kiezersreactie, waarna het proces van escalatie alleen maar verderging.

De ene keer heet het ideologische zuiverheid, zoals bij Ted Cruz of in 2012 bij Rick Santorum. Het volgende moment is het trumpisme. Maar in de kern, zegt Rauch, is het elite-haat. „Die haat heeft beide partijen ernstig verzwakt, en ervoor gezorgd dat politici van buiten de partij zo succesvol zijn.”

Wat blijft er dan over van de politieke partij in de VS? Jonathan Rauch vreest dat de twee partijen niet meer dan twee merken worden, die allebei een vaag gevoel uitstralen. Campagnes worden een oefening in goede branding, zodat de consument het gevoel oppikt. Democraten: optimisme. Republikeinen: law and order.

In The Atlantic beschrijft hij een dystopisch scenario waarin rapper Kanye West wint bij de Democraten, en Duck Dynasty-tv-ster Phil Robertson bij de Republikeinen. Rauch zegt: „Ik had gewild dat zo’n scenario te ver gezocht is. Maar na de capitulatie van de Republikeinen voor Donald Trump, heb ik niet zoveel hoop meer.”