‘Ze zijn bang om met me gezien te worden’

Turkije

Turan Keskin is een van de Turkse academici die hun baan dreigen te verliezen na de mislukte coup. Het doorlichten van het staatsapparaat is voor de regering van president Erdogan een uitgelezen kans om van lastposten af te komen.

Studenten aan het werk op hun laptops bij de Bogazici-universiteit in Istanbul op 23 juli. Foto Danielle Villasana/Bloomberg

Turan Keskin probeert nuchter te blijven. Zijn ouders bellen hem tien keer per dag om te controleren of hij nog niet is opgepakt. Een deel van zijn collega’s aan de universiteit van Van, een stad in het oosten van Turkije, gaat hem uit de weg. Sinds de 32-jarige promovendus vorige week woensdag werd geschorst, lijkt het alsof hij een besmettelijke ziekte heeft.

„Ze zijn bang om met me gezien te worden”, zegt hij. „Want dan gaan mensen misschien dingen denken.”

Zijn baas, de rector van de Yüzüncü Yil-universiteit, besloot Keskin en twintig andere academici na de mislukte coup te schorsen. Ruim duizend andere universiteitsmedewerkers in Turkije is hetzelfde overkomen. Het is onderdeel van de grote heksenjacht op aanhangers van Fethullah Gülen. Vermeende aanhangers van de geestelijke in ballingschap worden voor de duur van het onderzoek naar hen geschorst; een derde van hun salaris wordt ingehouden. Als blijkt dat ze ‘onschuldig’ zijn, krijgen ze dat alsnog. Wie schuldig wordt bevonden, raakt zijn baan, salaris en pensioen kwijt.

En de kans om ooit nog een baan in de Turkse academische wereld te vinden, voegt Keskin daaraan toe. De econoom en historicus is bezig met zijn promotieonderzoek aan de Bosporus-universiteit in Istanbul. Dat financiert hij door in Van als onderzoeksassistent te werken en studenten te begeleiden. Wetenschappers die bereid zijn in het impopulaire oosten te werken, krijgen een bonus op hun salaris. Keskin verdient ongeveer 1.500 euro per maand, niet slecht voor Turkije. Vorig jaar studeerde hij zeven maanden in Leiden. „Ik volgde colleges bij hoogleraar Erik-Jan Zürcher. Wat een kennis heeft die!”

Zijn vrouw zag op het lokale nieuws dat hij is geschorst en vertelde het hem huilend. „Ze is net naar Van verhuisd om hier met mij een leven op te bouwen en zag dat alweer in duigen vallen. Ze was ervan overtuigd dat ik ontslagen zou worden.”

Burgerbestand doorgelicht

Of dat gebeurt, is de vraag. Er is grote onduidelijkheid over het lot van de ruim zestigduizend mensen die zijn geschorst, ontslagen of gearresteerd. Het gaat om politiemensen, militairen, juristen en mensen in het (hoger) onderwijs: beroepsgroepen waarin de Gülenbeweging relatief sterk vertegenwoordigd is. Maar ook om ambtenaren op ministeries, leraren op huiswerkinstituten en bijvoorbeeld medewerkers van Turkish Airlines.

Het is alsof het hele Turkse burgerbestand wordt doorgelicht. Maar niemand weet op welke trefwoorden wordt gezocht. Grofweg gelden overal dezelfde procedures als voor de academici. Rectoren van universiteiten hebben tot 5 augustus gekregen om namen van vermoedelijke ‘leden van de parallelle structuur’ onder hun staf door te geven aan de Hoger Onderwijsraad in Ankara. Verdachten worden eerst geschorst om ze op afstand van de overheid te zetten, zodat ze geen schade meer kunnen aanrichten. Onderzoek moet uitwijzen wie zijn baan en pensioen verliest en wie niet. Het is onduidelijk wie dat onderzoek zal doen en wat daarbij als bewijs geldt. Is iedereen die op een Gülenschool zat verdacht? En hoe zit het met kinderen die hebben gestudeerd met beurzen gefinancierd door de Gülenbeweging?

Linkse creatievelingen

Keskin heeft nog hoop, want „iedereen weet dat ik geen gülenist ben”. Van zeven geschorste academici in Van wordt gezegd dat ze aanhangers zijn van Gülen. De rest van de groep, onder wie Keskin, staat lokaal bekend als uiterst kritisch op de Turkse regering. Het zijn linkse creatievelingen met een sterke mening, in de afgelegen stad met een Koerdische meerderheid. In januari tekenden ze een petitie waarin geweld door de overheid tegen Koerdische burgers werd veroordeeld, samen met 2.000 andere academici in Turkije. De petitie veroorzaakte een rel. Een deel van de ondertekenaars wordt vervolgd wegens het beledigen van de staat.

Het is geen toeval dat juist zij nu door de rector zijn geschorst. De vrijbrief om te schorsen en de noodtoestand zijn een uitgelezen kans voor bestuurders om van lastpakken af te komen.

Rector Peyami Battal verdedigt zijn besluit telefonisch. Hij bevestigt dat de petitie uit januari de aanleiding is. „Lees die eerst maar eens. Ze beschuldigen de staat daarin van moord. Niemand wordt hier geslachtofferd. Gedurende het onderzoek krijgen ze nog een deel van hun salaris. Als ze hun baan terug hebben zullen ze weer een volledig salaris krijgen. Alles zal binnen de wet gebeuren. Als het onderzoek is voltooid, zal alles duidelijk zijn. Maar iedereen die zijn staat en zijn volk verraadt, zal gestraft worden.”

Roddels en ongefundeerde verdachtmakingen kunnen nu carrières maken en breken.

Keskin heeft zo zijn vermoedens waarom Battal zo ijverig is en ver voor de deadline van 5 augustus mensen schorst. „Hij wil zijn loyaliteit aan de regering laten zien.” In Van wordt gefluisterd dat de rector zelf een gülenist is en daarom nu extra zijn best doet om een wit voetje bij de regering te halen. Het bewijs? Tot drie jaar geleden zou een herdenkingsparkje op het universiteitsterrein nog ‘Fethullah Gülen’ hebben geheten. Maar zelfs dat weet niemand nu meer zeker.

Snel de titel veranderen

Het doorkammen van het land biedt een prachtige gelegenheid om lokale vetes uit te vechten, vooral in provinciesteden, waar minder kritische massa is dan in bijvoorbeeld Istanbul, Ankara en Izmir. Roddels en ongefundeerde verdachtmakingen kunnen nu carrières maken en breken. Over het hoger onderwijs wordt op sociale media beweerd dat het doel is om in totaal vierduizend academici te ontslaan.

Tijdlijn gebeurtenissen rondom de coup in Turkije (bron: Al Jazeera)

Bij de universiteiten houdt iedereen zich gedeisd. Het is nu zaak om niet op de verkeerde lijstjes te komen. Collega’s veranderen titels van wetenschappelijk werk dat ze hebben gepubliceerd, vertelt een afdelingshoofd van een vakgroep communicatie van een universiteit in Istanbul. Vooral als daarin woorden als ‘Erdogan’, ‘Gezi’ of ‘AKP’ voorkomen.

Ze durft alleen anoniem te praten en niet telefonisch. We ontmoeten elkaar in een rustig café. „Aan onze universiteit zitten denk ik geen gülenisten, maar iedereen houdt elkaar in de gaten. Studenten kunnen je filmen tijdens colleges en je beschuldigen van landverraad als je kritisch bent. Dat gold hiervoor al, en nu helemaal.”

Examenvragen gestolen

Anders dan in het Westen hebben kritische Turken vooral vragen over de manier waarop het doorkammen van het land plaatsvindt, maar vinden ze het terecht dat Gülen wordt aangepakt. Zoals de docente internationale betrekkingen die is meegekomen naar het gesprek, die zegt te begrijpen dat gülenisten een doelwit zijn. Vrijwel de hele Turkse samenleving – inclusief de academische wereld – lijkt het als feit aan te nemen dat de religieuze orde achter de staatsgreep zit en dus burgerslachtoffers heeft gemaakt. Velen klinken wraakzuchtig als de orde ter sprake komt. „Ze hebben examenvragen gestolen om bij de beste universiteiten binnen te komen.” Een beetje ‘zuiveren’ vinden ze niet slecht. Maar, zegt de docente: „Nu is het proces totaal ondemocratisch.”

„Het is beledigend om in één adem te worden genoemd met gülenisten”, zegt ook Emine Yönden Pehlivan (30). Ze is onderzoeksassistent in Van en net als Keskin geschorst. „Mensen zien het verschil niet. Ze zien alleen ‘21 gülenisten geschorst in Van’.” Hun groep probeert aan wie het maar wil te vertellen dat ze niets met de Gülenbeweging of de couppoging te maken hebben. Vandaar ook dit interview – de meeste geschorste academici willen niet met naam en toenaam praten.

Advocaat in de arm genomen

Met dertien collega’s heeft Yönden Pehlivan een advocaat in de arm genomen om hun schorsing aan te vechten en zo snel mogelijk af te komen van wat ze zien als een grote smet. Ze hebben bewust afstand genomen van de zeven geschorste collega’s die wel banden hebben met Gülen, al benadrukken ze dat ook die een eerlijk proces verdienen.

De aandacht voor hun zaak lijkt de academici te helpen. De rector vindt het duidelijk onplezierig dat journalisten hem bellen. Het laatste gerucht is dat de schorsing van de veertien ondertekenaars van de petitie binnenkort wordt opgeheven. Keskin: „Ik geloof het pas als het zwart op wit staat.”