Erdogan: ‘EU komt deal niet na’. Klopt dat?

EU-Turkije

Het vluchtelingenakkoord van de EU met Turkije leidt tot veel minder illegale migratie naar Griekenland. Maar de afspraken staan onder druk en president Erdogan claimt dat de EU haar beloften niet nakomt. Klopt dat?

©

„Hebben de Europeanen zich aan hun beloften gehouden?” Dat vroeg de Turkse president Erdogan zich dinsdag af in een interview met de Duitse zender ARD. Nee, was zijn antwoord.

Ruim vier maanden geleden sloot de EU een akkoord met Turkije over de opvang van vluchtelingen. Per dag kwamen duizenden migranten ongecontroleerd Europa binnen. Anti-immigratiepartijen rukten op in de peilingen.

Om de komst van migranten af te remmen sprak de EU met Turkije af dat het land vluchtelingen uit Griekenland zou terugnemen. Dat moest kunnen, want de EU beschouwde Turkije als een ‘veilig derde land’. In ruil daarvoor zouden de Turken visumvrij naar Europa mogen reizen en zouden de onderhandelingen tussen Turkije en de EU over toetreding worden versneld. Bovendien zouden EU-landen Syrische vluchtelingen vanuit Turkije gaan invliegen.

Geld niet overgemaakt

Volgens Erdogan houdt Turkije woord, maar de EU niet. Zo zou Europa de beloofde drie miljard euro hulpfinanciering voor vluchtelingenprojecten nog niet hebben overgemaakt.

Milos Bicanski/Getty Images

In het najaar van 2015, op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis, legden fotografen van Getty Images vast hoe migranten na aankomst in Griekenland massaal Europa binnentrokken. In het voorjaar en de zomer van 2016 keerde het fotoagentschap terug om te zien hoe dezelfde plaatsen er na het in werking treden van de migratiedeal met Turkije inmiddels bij lagen.

Na de coup in Turkije verkeert de deal sowieso in zwaar weer. Ankara heeft duizenden rechters en aanklagers geschorst, tientallen journalisten gearresteerd en het Europese mensenrechtenverdrag is voor onbepaalde tijd opgeschort.

Kan een land waar de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht in het geding is en waar mensenrechten worden geschonden nog worden beschouwd als een ‘veilig derde land’? De Europese Commissie vindt van wel, bevestigde ze nog eens vorige week.

Een van de belangrijkste uitkomsten van de deal die Erdogan de Turken in het vooruitzicht stelde, was het visumvrije reizen naar Europa. De EU eiste in ruil daarvoor dat Turkije eerst zijn anti-terrorismewetgeving versoepelde, zodat critici niet zomaar als verdachte kunnen worden aangemerkt. Het lijkt onmogelijk dat Turkije daar na de coup nog gehoor aan geeft.

Zonder visum naar Europa

De Duitse eurocommissaris Günther Oettinger zei vorige week dan ook dat visumvrij reizen voor de Turken voorlopig ondenkbaar is. Ook in het Europees Parlement is flink verzet gerezen. Maar de Europese Commissie liet vrijdag weten ernaar te streven dat de Turken ergens na de zomer alsnog zonder visum naar Europa kunnen komen.

Er is de EU dus veel aan gelegen om het vluchtelingenakkoord met Turkije voort te laten bestaan.

Maar ook de toegezegde versnelde onderhandelingen over toetreding tot de EU zijn nu lastiger geworden. President Erdogan suggereerde dinsdag het herinvoeren van de doodstraf voor de coupleiders. Wordt dat idee geëffectueerd dan zou dat voor de EU sowieso het einde van de toetredingsgesprekken betekenen.

Staat de vluchtelingendeal op klappen en varen de migrantenbootjes straks weer massaal naar Griekenland?

Dit zijn de zeven beloften. En wat ervan terecht is gekomen.

1. Premier Rutte zei op 20 januari, als tijdelijk EU-voorzitter, dat de toestroom van migranten vanuit Turkije richting de EU naar nul zou gaan.

Belofte grotendeels nagekomen.

Er zijn momenteel dagen dat er inderdaad geen enkele migrant op de Griekse eilanden arriveert. Op andere dagen gaat het meestal om enkele tientallen mensen.

Via de Balkanroute trekken er dagelijks nog enkele tientallen migranten Oostenrijk binnen. Ruim vier maanden terug waren dat er elke dag nog duizenden.

2. Griekenland zou migranten die waren gearriveerd na het EU-Turkije-akkoord van 18 maart terugsturen naar Turkije.

Belofte grotendeels niet nagekomen.

Tot half juli waren er 468 migranten teruggestuurd naar Turkije. Sinds het akkoord zijn er nog altijd meer dan 12.000 migranten op de Griekse eilanden gearriveerd, voor een belangrijk deel direct na het akkoord, waarvan dus slechts een klein deel is uitgezet. Het aantal uitzettingen is gering door juridische onduidelijkheid over de vraag of Turkije een ‘veilig derde land’ is. De EU beschouwt Turkije als zodanig, maar VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR laat dat oordeel over aan rechters in Griekenland, waar migranten regelmatig succesvol in beroep gaan tegen hun uitzetting.

3. De EU zou uiterlijk in september volgend jaar 160.000 vluchtelingen vanuit Griekenland en Italië herverdelen over de EU.

Belofte grotendeels niet nagekomen.

In Griekenland verblijven volgens VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR nog altijd ruim 50.000 mensen die vast kwamen te zitten toen Europa de grenzen op de Balkan sloot. Volgens de Europese Commissie waren er half juli vanuit Italië en Griekenland 3.056 personen herplaatst in EU-lidstaten. Een complicerende factor is dat verschillende Oost-Europese landen weigeren deel te nemen aan het herverdelingsplan. De recente aanslagen in Duitsland en Frankrijk maken het invliegen van grote groepen Syrische vluchtelingen politiek ook steeds moeilijker te verkopen.

4. De EU zou tienduizenden Syrische vluchtelingen vanuit Turkije gaan invliegen.

Belofte grotendeels niet nagekomen.

Volgens schattingen van de UNHCR verblijven er nog altijd 2,7 miljoen Syrische vluchtelingen in Turkije en zo’n 250.000 migranten met een andere nationaliteit.

 Jeff J Mitchell/Getty Images

Slovenië in najaar 2015 (boven) en 2016 (onder). Jeff J Mitchell/Getty Images

Volgens het akkoord zou de EU voor iedere teruggestuurde Syriër vanuit Griekenland een Syriër uit Turkije naar Europa vliegen. Half juli waren er volgens de Europese Commissie 802 Syrische vluchtelingen vanuit Turkije naar de EU gevlogen. Nederland verwelkomde op deze wijze 52 Syriërs.

Daarnaast beloofden de EU-landen de VN vorig jaar om 22.500 Syrische vluchtelingen vanuit Turkije opnieuw te huisvesten in Europa. Na een jaar staat de teller op 8.268.

Het proces verloopt moeizaam, omdat EU-landen minder druk voelen om vluchtelingen over te nemen nu de migratiestroom richting de Griekse eilanden grotendeels tot stilstand is gekomen. Een ander probleem is dat het selectieproces stroef verloopt. Aanvankelijk selecteerde de UNHCR de Syrische vluchtelingen voor vertrek naar Europa, maar dat proces verliep traag.

Nu heeft de Turkse immigratiedienst een grotere rol, maar dat leidt tot onenigheid met de ontvangende EU-landen. De Turken zijn bang vooral met slecht opgeleide Syriërs te blijven zitten. Zij proberen het vertrek van hoogopgeleide mensen tegen te houden.

5. Turken zouden volgens het akkoord met de EU, onder voorwaarden, per juni visumvrij naar Europa mogen reizen.

Belofte niet nagekomen.

Matt Cardy/Getty Images

Hongarije, najaar 2015 (boven) en 2016 (onder). Matt Cardy/Getty Images

In mei voldeed Turkije nog niet aan zeven van de 72 EU-criteria voor visumvrij reizen. Een belangrijk struikelblok in de gesprekken met ‘Brussel’ is dat Turkije zijn anti-terreurwetgeving moet aanpassen, zodat die niet langer kan worden gebruikt om critici, bijvoorbeeld journalisten, het zwijgen op te leggen. Dat stuitte al op Turkse weerstand, omdat het land te kampen heeft met een golf van terroristische aanslagen. Na de couppoging van vrijdag 15 juli is het helemaal onwaarschijnlijk dat het land deze wetgeving versoepelt.

EU-landen zijn op hun beurt huiverig om in tijden van grote euroscepsis voor de Turken visumvrij reizen mogelijk te maken. De Europese Commissie denkt dat de toestroom mee zal vallen, omdat alleen Turken met dure biometrische paspoorten visumvrij mogen reizen.

Mochten te veel Turken het hun toegestane verblijf van drie maanden overschrijden, dan komt er een noodremmechanisme om de instroom te beperken.

6. De EU zou Turkije financieel steunen om de vluchtelingenopvang in het land te verbeteren.

Belofte nagekomen.

De EU heeft Turkije in totaal drie miljard euro in het vooruitzicht gesteld voor de financiering van opvang, gezondheidszorg en onderwijs voor vluchtelingen. Daarvan was eind juni 740 miljoen euro toegewezen en 105 miljoen euro daadwerkelijk uitbetaald. Eind juli moet ruim twee miljard euro voor de Turken beschikbaar zijn om te besteden aan concrete projecten die betrekking hebben op de vluchtelingencrisis.

Carl Court/Getty Images

Griekenland, najaar 2015 (boven) en 2016 (onder). Carl Court/Getty Images

Als Turkije kan laten zien aan welke projecten het land het resterende bedrag wil besteden, dan zal de volledige drie miljard euro ergens volgend jaar zijn uitgegeven. Een miljard euro komt uit de EU-begroting. De overige twee miljard is beschikbaar gesteld door de lidstaten. Volgens ‘Brussel’ zijn alle bijdragen ondertussen binnen.

President Erdogan klaagde dinsdag dat de EU nog maar enkele miljoenen heeft betaald. De Europese Commissie zei daarop dat Europa zich wel aan zijn financiële beloften houdt. Voor zover wij kunnen beoordelen klopt dat ook.

7. Turkije zou Syriërs niet beletten vanuit Syrië naar Turkije te vluchten.

Belofte niet nagekomen.

 Jeff J Mitchell/Getty Images

Kroatië, najaar 2015 (boven) en 2016 (onder). Jeff J Mitchell/Getty Images

Turkije heeft zijn grenzen met Syrië sinds maart 2015 gesloten voor iedereen, behalve voor vluchtelingen die medische hulp nodig hebben. Turkije ziet Syrische vluchtelingen tegenwoordig liever in kampen op Syrisch grondgebied dan in Turkije.

Eind mei meldde Human Rights Watch dat in Syrië aan de grens met Turkije 165.000 Syrische vluchtelingen vastzitten in geïmproviseerde kampen. Volgens Human Rights Watch is er zelfs geschoten op mensen die vanuit Syrië de grens wilden oversteken. Bij die schietpartijen zouden dodelijke slachtoffers zijn gevallen. Amnesty International meldde eind maart bovendien dat Turkije dagelijks zo’n honderd Syriërs terug over de grens met Syrië zette. Het tegenhouden van oorlogsvluchtelingen en gedwongen uitzettingen naar Syrië zijn illegaal volgens internationale asielwetgeving.

Volgens Amnesty is de praktijk mede het gevolg van het akkoord tussen de EU en Turkije: de Turken willen niet met nog meer Syrische vluchtelingen blijven zitten.

Een woordvoerder van de UNHCR zegt dat de organisatie in Brussel en Ankara haar zorgen uit over berichten „met betrekking tot grensincidenten”. Ondanks de grenssluitingen stelt de Turkse regering in officiële verklaringen dat vluchtelingen uit Syrië nog altijd worden toegelaten.