De uitvinding die Afrika kan veranderen, maar er niet komt

Nigeria

Stel: je doet de uitvinding die Afrika’s voedselproblemen kan oplossen, emigratie kan remmen, en de afhankelijkheid van olie kan stoppen. Maar je komt uit Nigeria. De hopeloze strijd van Olufemi Odeleye tegen valse beloften en bedrog.

Zestien jaar geleden al ontwierp Olufemi Odeleye de ‘landbouwbrommer’ Foto Tryctor

Het moment van eureka kwam niet lang nadat Olufemi Odeleye uit Engeland was teruggekeerd naar zijn vaderland Nigeria. Hij had vier jaar lang geprobeerd te aarden in het land van de oud-kolonisator. Maar nadat hij zijn studie industriële vormgeving aan de Coventry University had afgerond nam hij een besluit dat weinig landgenoten nemen. „Ik had er genoeg van. Ik wist: ik heb hier niks te zoeken. Mijn fortuin ligt in Nigeria”, vertelt hij in een restaurant in Lagos. Nu moet hij lachen om zijn naïeve optimisme van toen.

Een paar tellen later valt het licht uit en is het restaurant in duisternis gehuld. Buiten slaat de generator aan, een vertrouwd geluid in de door olie gedomineerde economie die de afgelopen maanden door dalende olieprijzen is vastgelopen en de diepste crisis van de afgelopen zestien jaar doormaakt.

Het opmerkelijke is dat de oplossing voor veel van Nigeria’s problemen van nu – de verslaving aan de olie, de voedselproblemen in tijden van neergang, de massamigratie naar Europa – al zestien jaar geleden op de tekentafel van Odeleye werd geboren. Kort na zijn terugkeer uit Engeland zag hij hoe kleine brommers hem voorbij zigzagden langs de verstikkende files in Lagos, een megastad met 20 miljoen inwoners. Hij vervloekte die okada’s altijd, zoals Nigerianen de brommers noemen. „Waarom zijn er zoveel van? Waarom zijn zo roekeloos? Waarom beschadigen ze altijd mijn auto? Zo zat ik te vloeken in de auto. Tot ik dacht: kunnen we niet iets nuttigs doen met die brommers?”

Toenmalig president Olusegun Obasanjo, ooit begonnen als boer, spoorde in zijn toespraken zijn landgenoten aan om in landbouw te investeren. Odeleye had zijn grootvader zien zwoegen op het platteland. Met de handploeg en zonder machines kan een gemiddelde boer hooguit één tot twee hectare bewerken. Net genoeg om zichzelf en zijn familie te voeden, maar te weinig om uit de armoede te kunnen ontsnappen.

Onbetaalbare luxe

Tractoren zijn voor de meeste Nigeriaanse boeren onbetaalbare luxe. Nigeria produceert zelf geen tractoren en moet alle onderdelen importeren, terwijl de naira elke dag minder waard wordt ten opzichte van harde valuta als de dollar en de euro. „Dus ik dacht: wat als ik een tractor ontwerp die iedere boer zich kan veroorloven en kan repareren?” Zo werd de Tryctor uitgevonden: een brommer met drie wielen, die kan ploegen, zaaien en de oogst kan vervoeren.

„Heel Afrika rijdt op een brommer”, zegt Odeleye, „iedereen kan dit ding repareren. En in drie uur tijd kan een boer ermee doen waar hij anders een week over doet.”

Odeleye dacht dat één model genoeg zou zijn om de wereld te overtuigen van de potentie van zijn vinding. Zes modellen later rijdt nog altijd geen boer in Nigeria op zijn Tryctor en is zijn vinding vastgelopen in een moeras van valse beloften en bedrog.

Na de eerste prototypes en aanpassingen – een zwaardere motor, bredere banden – mag Odeleye in 2008 verschijnen in de Nigeriaanse versie van het televisieprogramma Dragon’s Den. In dit programma kiest een jury van zakenmensen uit honderden vindingen het beste product. Odeleye won.

De beleggers beloven een investering van 6 miljoen naira te doen in zijn bedrijf, omgerekend 50.000 dollar. In ruil willen zij een belang van 49 procent in zijn bedrijf. Odeleye is op slag beroemd en wordt op straat herkend als de Nigeriaanse professor Barabas. Maar het prijzengeld wordt nooit uitgekeerd.

Tekst gaat verder onder de video.

Verdwenen in een bureaula

Als hij na twee jaar nog niks heeft ontvangen, besluit hij de investeerders de wacht aan te zeggen. „De wisselkoers van de naira was inmiddels zo laag, dat ik voor 35.000 dollar de helft van mijn bedrijf moest weggeven. Daar heb ik voor bedankt.” In 2010 is hij bankroet en verdient hij het geld voor zijn vrouw en drie kinderen in een meubelfabriek.

In 2013 toont Odeleye zijn inmiddels zesde prototype aan de toenmalige minister van Landbouw, Akinwunmi Adesina. De minister is lyrisch. „Dit is wat Nigeria nodig heeft”, zegt hij. De minister besluit tien modellen te bestellen om uit te testen. Het geld laat anderhalf jaar op zich wachten. Als het uiteindelijk toch wordt uitgekeerd, verliest de partij van de minister, de PDP, de verkiezingen. De minister wordt hoofd van de African Development Bank. De Tryctor verdwijnt in een bureaula op het ministerie.

In 2015 wint Odeleye de National Engineering Innovation Prize, georganiseerd door de Nigeria Society of Engineers. Prijzengeld: 20 miljoen naira, omgerekend 100.000 dollar. Maar ook dat prijzengeld wordt nooit uitgekeerd. De organisatie zegt dat de sponsors niet met geld over de brug zijn gekomen. Na lang aandringen krijgt hij 10 procent van het prijzengeld.

Stroperige bureaucratie of onwil

Het verhaal van Odeleye is de tragedie van ondernemers en vernieuwers in Nigeria cq Afrika. Op de Global Entrepreneurial Index staat Nigeria op de 85ste plaats, Nederland op 13. Slechts een van de 169 start-ups wereldwijd die meer dan 1 miljard dollar verdienen begon in Afrika: de Africa Internet Group.

Wie wil vernieuwen loopt vast in stroperige bureaucratie of onwil die pas ophoudt als er cadeautjes worden betaald. Volgens Transparency International is Nigeria nog altijd een van de meest corrupte landen ter wereld (plaats 136 van de 168 onderzochte landen).

Zelfs de radicale plannen van de kersverse president van Nigeria, Muhammadu Buhari, lopen daardoor vast. Hij beloofde in zijn verkiezingscampagne corruptie uit te roeien en af te rekenen met de diefstal van miljarden dollars aan olieopbrengsten die zijn voorgangers pleegden.

Hij ontsloeg tal van corrupte bestuurders. Maar sinds zijn aantreden is de economie door de lage olieprijs zo in het slop geraakt, dat de nieuwe discipline de schuld krijgt. „Mensen zeggen nu: Bring back corruption”, zegt Odeleye.

‘Die stomme bromfiets’

„De naakte waarheid is dat er meer zou worden geïnnoveerd als het systeem anders was geweest. Landbouw is het beste antwoord op onze problemen. Zeventig procent van onze bevolking leeft ervan. Niet alleen in Nigeria, in heel Afrika. Maar niemand neemt de verantwoordelijkheid om de laatste stap te doen en hier groots op in te zetten.”

Zijn vrouw weigert bij de pakken neer te zitten en blijft hem aanmoedigen. „Als ik boos op hem ben dan noem ik de Tryctor ‘die stomme bromfiets’”, zegt ze grinnikend. „Maar ik denk dat de tijd er nu rijp voor is, nu duidelijk is dat de olie ons niet kan redden.”

Begin juli kreeg hij een telefoontje van de nieuwe minister van Landbouw. Ze moesten dringend praten, vond de bewindsman. „Dit is precies wat Nigeria nodig heeft.”

Olufemi Odeleye lacht. Hij heeft die woorden al eens vaker gehoord. Maar zonder goede moed was de Tryctor er nooit gekomen. „We zullen zien wat hij te vertellen heeft.”