Marie en Marie: maffer dan ooit

Madeliefjes: wat gebeurt er echt als alles uiteindelijk in chaos ontaardt? ©

Marie en Marie zijn de Pippi Langkousen van de filmgeschiedenis. Of misschien moeten we zeggen: haar dochters. Want beide jonge, onaangepaste tienermeisjes uit Madeliefjes – een van de meest brutale films uit de geschiedenis – zagen in 1966 het levenslicht; 21 jaar na de geboorte van Pippi.

Zijn ze oud geworden, die twee spiegelbeeld-Maries? De een blond en de andere donkerharig, met hun zwart-wit geruite bikini’s en hun bloemenpyjama’s? Met hun opstandige fratsen, hun lieflijk-vileine stemmetjes en hun pruilende luimen? De filmgeschiedenis heeft hun inmiddels vele dochters gegeven, van Amélie tot Pepperminta, de schepping van de Zwitserse beeldend kunstenaar Pipilotti Rist. Maar toch hebben deze twee jonge vrouwen met hun puberale peutergedrag, die de wereld aan stukken knippen in een film die brokstukken weer aan elkaar plakt, de tijd weerstaan.

In de nieuwe, digitaal gerestaureerde versie die er ter gelegenheid van hun bijna-vijftigste verjaardag in de bioscopen te zien is zijn ze maffer en gevaarlijker dan ooit. De kleuren spatten van het doek. En wat voor kleuren! Regisseur Vera Chytilová (1929-2014) had aan een eenvoudig palet niet genoeg, haar film zapt van zwart-wit naar kleur via filters en effecten. Haar gedeconstrueerde stijl – in beeld en vertelling – is duizelingwekkend. Maar de film biedt niet alleen een psychedelische ervaring. Juist de versnippering heeft politieke en historische waarde. Chytilová was als regisseur een vrouw in een mannenwereld. Ze wilde laten zien hoe verhalen over wereld en geschiedenis altijd een constructie zijn. Daarmee was ze haar tijd ver vooruit.

Tegelijkertijd was ze zo’n hedonistische styliste dat ze zelfs in het relatief ontspannen Tsjecho-Slowakije van midden jaren zestig te uitbundig filmde voor de communistische censor. Haar film werd bij uitbreng direct verboden, zogenaamd omdat er te veel met eten in werd gegooid.

Toen de Praagse Lente in 1968 abrupt ten einde kwam door de Russische inval werd het filmen haar verder onmogelijk gemaakt. Ze regisseerde nog een aantal commercials onder de naam van haar echtgenoot Jaroslav Kucera en moest in de jaren zeventig vechten om haar carrière weer op te pakken.

Mede daardoor is Madeliefjes veel te lang als een voetnoot in de filmgeschiedenis beschouwd. Wie het over de Tsjechische ‘Nóva Vina’ heeft, heeft het over Milos Forman, en Jiri Menzel; stoere mannen. Vera Chytilová was altijd het meisje, net zoals Agnès Varda altijd het meisje van de Franse ‘nouvelle vague’ wordt genoemd. Haar kleurrijke anarchisme is misschien typisch vrouwelijk, het paste in ieder geval niet in een door de mannelijke blik gedomineerde canon.

Madeliefjes is meer dan alleen maar vrolijk verzet. De film begint weliswaar in een paradijselijk madelievenveld, met een appelboom volgeladen met kerstbalappeltjes, die als vuurwerkbommetjes de realiteit opblazen. Die surrealistische impulsiviteit dwingt je om bij de les te blijven. En mee te denken over wat er echt gebeurt als uiteindelijk alles in chaos ontaardt. In extase zit ook altijd een moment van verlies.