Mannen, geef het stokje over

Middelmatige mannen hebben op het concertpodium plaats gemaakt voor getalenteerde vrouwen. Nu nog vrouwelijke dirigenten, schrijft Melvyn Krauss.

Er zaten bar weinig vrouwen in het Concertgebouworkest (misschien twee of drie) toen mijn schoonvader er van de jaren twintig tot de jaren zestig in speelde. Klassieke orkesten waren toen een beschermd mannenreservaat. Nu, met de ‘blinde audities’ – waarbij de aspirant-kandidaten voor een vacature proefspelen achter een gordijn – krijgen vrouwen een eerlijker kans.

Tegenwoordig is zo’n 40 procent van het Concertgebouworkest vrouw – maar dat heeft niet zozeer met positieve discriminatie, feminisme of een verlate vlaag van fair play te maken, als wel met de gestaag hoger wordende technische norm die door de hedendaagse symfonieorkesten en directies wordt geëist.

Zolang de technische norm voor het spel in een orkest vrij laag was, zoals in de tijd van mijn schoonvader, was de discriminatie van vrouwen niet zo’n probleem in een conservatieve samenleving die streefde naar bescherming van de werkgelegenheid van de man – als enige kostwinner in het gezin.

Maar naarmate de muzikale normen omhoog gingen, steeg ook de prijs om begaafde vrouwen buiten de deur te houden. Het ontwikkelder publiek – deels zo geworden door de alom beschikbare opnamen waardoor mensen overal konden horen hoe een goed orkest klonk – verlangde een beter product. En dus ging de deur open. De grote dwarsliggers zaten in klassieke orkesten als de Wiener Philharmoniker, waar de speelnorm al uitzonderlijk hoog was.

Uit de cijfers blijkt de geweldige vooruitgang die vrouwen de afgelopen vijftig jaar in de Amerikaanse symfonieorkesten hebben geboekt. Het St. Louis Symphony is van achttien vrouwen op de 88 musici in 1963-1964 naar 51 vrouwen op de 96 in 2015 gegaan. In diezelfde periode is het Chicago Symphony Orchestra van drie vrouwen op de 104 naar 41 vrouwen op de 102 gegaan. Het New York Philharmonic ging van geen vrouwen op de 103 naar 44 vrouwen op de 100. In de 250 huidige toporkesten in de VS bezetten vrouwen meer dan vijftig procent van de plaatsen.

Maar vrouwelijke dirigenten en vrouwelijke spelers die dongen naar belangrijke posten – zichtbare leidende posities – hebben het veel moeilijker gehad dan gewone orkestleden.

opiauteur Krauss Melvyn

Pas nu gaan de deuren voor vrouwelijke dirigenten open en ook nu weer niet vanwege een besef van fair play of politiek activisme, maar om de eenvoudige reden dat er gewoon niet genoeg geloofwaardige mannelijke kandidaten rondlopen.

De prijs van de discriminatie stijgt naarmate de mannelijke talentenvijver droogvalt.

Het goede nieuws is dat de orkesten gaandeweg op het huidige tekort aan geloofwaardige mannelijke kandidaten reageren door vrouwen aan te nemen. Toen Andris Nelsons wegging bij het City of Birmingham Orchestra (CBSO), werd hij vervangen door de zeer begaafde 29-jarige Mirga Grazinyte-Tyla. Een andere aanwijzing is de recente aanstelling van Susanna Malkki als eerste gastdirigent van het Los Angeles Philharmonic, pas de derde persoon in de geschiedenis van LA die deze post heeft bekleed, naast sir Simon Rattle en Michael Tilson Thomas.

De vraag is: als er mannelijke concurrenten met het soort talent van Rattle-Thomas beschikbaar zouden zijn geweest, zou Malkki de post dan gekregen hebben? Dat weet ik nog niet zo zeker.

Twee grote vrouwelijke virtuozen zullen deze zomer bij het Lucerne Festival optreden – de violiste Anne-Sophie Mutter en de pianiste Martha Argerich. Virtuozen hadden in de klassieke muziek altijd al weinig last van vrouwendiscriminatie. Virtuositeit is een zeer schaars goed en wie hierbij op grond van geslacht discrimineert, hoort niet in de concertzaal thuis.

Wie wil nu het vioolconcert van Beethoven door een tweederangs figuur horen spelen, alleen maar omdat hij een broek draagt? Luzern bewijst ons deze zomer een grote publieke dienst door twaalf vrouwelijke topdirigenten de kans te bieden om hun kunnen te tonen.

Ik zeg ‘publieke dienst’ omdat het publiek de grootste verliezer is als discriminatie naar geslacht middelmatige mannen op het podium beschermt tegen vrouwelijk talent dat beter is. Bedenk maar eens wat een verlies het voor de maatschappij zou zijn wanneer een politiek talent als de Duitse bondskanselier Angela Merkel de kans om haar beroep uit te oefenen uitsluitend zou worden ontzegd omdat ze vrouw is.

Hetzelfde geldt voor vrouwelijke dirigenten: het is niet alleen een schande voor de directe slachtoffers van discriminatie, maar ook een verschrikkelijk verlies voor het publiek als een begaafde vrouwelijke dirigent het stokje uitsluitend wordt ontzegd omdat ze geen man is.