‘Is de angst na aanslagen rationeel? Irrationeel?’

Interview Europeanen zijn naïef geweest over de menselijke natuur, zegt filosoof Peter Strasser. Ze dachten dat ze het Kwaad hadden verbannen. „Nu zien we ineens: de duivel ligt overal op de loer.” Hoe moet je daarmee omgaan?

Foto Michaela Vretcher

Jarenlang waanden Europeanen zich veilig. Maar nu lijkt het Kwaad ineens weer overal, belichaamd door moordende jihadi’s, Russische imperialisten, racisten. Is dat echt zo, of ligt het aan onze manier van kijken? Een beetje van beide, zegt de Oostenrijkse filosoof Peter Strasser, hoogleraar in Graz. „Hebzucht, haat, machtswellust, wreedheid en de ongebreidelde neiging om anderen pijn te doen: dit zat jaren verstopt onder een dun laagje beschaving. Daar pruttelde het ongestoord, terwijl wij de andere kant opkeken.”

Wat zegt dit over het tijdperk waarin we leven?

„Ik sprak net een vriend die binnenkort een tussenstop in Istanbul moet maken. Hij aarzelt, vanwege de vele aanslagen in Turkije. Zijn zoon vliegt mee. Veel mensen hebben dit soort angsten nu, ook in Europa. Is dat rationeel? Irrationeel? We weten dat de kans dat je slachtoffer wordt van een aanslag ondanks alles heel klein is. Na 9/11 wilden veel Amerikanen niet meer vliegen. Ze namen de auto. Gevolg: duizenden extra doden in het verkeer.

„Het is waar dat democratische samenlevingen burgers niet meer honderd procent beschermen tegen geopolitiek gevaar. Maar met de huidige massa-emotie moet je uitkijken. Zijn mensen echt zo bang? Of is het gevaar dat overal op de loer ligt, een mythe geworden die populistische politici, massamedia en antidemocratische groepen uitbuiten? Ons wordt ingepeperd dat we door onheil en beestachtigheid worden bedreigd. Daar persen sommigen politiek kapitaal uit: gevoelens van onmacht en haat, en de bereidheid om de rechtsstaat te ontmantelen. Volgens mij is dit waar we bang voor moeten zijn.”

Na de oorlog hebben we instituties als de EU en de VN opgezet ‘to make the world a better place’. Was dat een illusie?

„U moet twee dingen niet verwarren. Ik heb de EU altijd positief gevonden, omdat ik wil dat Europa voor mijn kinderen een betere plek wordt om te leven. Dat is gelukt: we hebben het nog nooit zo goed gehad in Europa. Sommigen betwisten dat en verspreiden leugens om de EU-bureaucratie kapot te maken. Tegelijkertijd heeft u gelijk: in het naoorlogse Europa, zeker na de val van de Muur, zijn burgers naïef geweest over de menselijke natuur.”

De filosoof Kant zei: het kwaad zit in ons. Vindt u dat ook?

„Kant leefde in een tijd en een wereld waarin iedereen kon zien dat de menselijke natuur zich met de beste Verlichtingsidealen niet tot het Goede laat kneden. De Franse revolutie, het politieke baken van de Verlichting, werd gesmoord in de terreur van de revolutionaire meute. In naoorlogse Europese democratieën gebeurde iets heel anders. Door de groeiende welvaart, en door duurzame vrede en veiligheid, werd onze blik op het ‘radicale Kwaad’ als deel van onszelf een beetje troebel. We bekeken onszelf te positief, alsof we de menselijke perfectie naderden. Nu trekt de mist op. Ineens zien we: ubique daemon, de duivel ligt overal op de loer.”

Is beschaving ‘een dun laagje vernis’?

„Wat wij beschaving noemen, bestaat pas een paar honderd jaar. Historisch gezien is dit maar even. Het kan ons genetische erfgoed van ‘survival of the fittest’, met de bijbehorende oergevoelens, nauwelijks toedekken. Als je de wereld wilt verbeteren, moet je meer nadruk leggen op ‘The Better Angels of Our Nature’, zoals de Amerikaans-Canadese linguist en psycholoog Steven Pinker het noemde: empathie, solidariteit met de zwakken en gerechtigheid. Misschien hebben we er te veel op vertrouwd dat onze democratische samenlevingen de institutionele uitdrukking van die Better Angels of Our Nature zouden zijn. En dat dit op eigen kracht zomaar goed zou gaan. Nee dus. Veel mensen trekken zich weinig meer van democratie en stemrecht aan. Extreemrechtse identitairen dragen T-shirts met ‘Vrijheid’ erop, om die vrijheid vervolgens te vertrappelen. De extase van het lot, die sommigen in de jaren dertig zo bedwelmde dat ze nazi’s werden, krijgt weer appeal. Fundamentele waarden, de basis van onze grondwet, komen onder druk.”

Overleeft de EU dit?

„Moeilijk te zeggen. De EU is onze schuilkelder tegen egocentrische grootmachten. Toch roepen burgers om referenda over EU-uittreding. Om een gemeenschappelijke politiek te steunen, moeten je kennelijk eerst aan den lijve meemaken hoeveel je te verliezen hebt.”

Was er een betere manier geweest om dit te beteugelen dan de EU?

„De EU is een poging om agressieve bestanddelen van nationale staten te beteugelen, door ze in een overkoepelend systeem van regels en solidariteit in te bedden. In zo’n internationaal verband gedijen nationalisme, vreemdelingenhaat en uiteindelijk nazistische impulsen minder snel. Ze gedijen wél in nationale staten. Vader en dochter Le Pen zijn producten van Frans hypernationalisme: van de koloniale macht die al jaren geleden ingestort is en het banlieue-probleem dat daarvan het gevolg is.”

U zegt: je moet verschrikkingen meemaken om ze te kunnen verbannen. Maar wij zijn toch opgegroeid met constante herinneringen aan de nazitijd?

„Ik ben van 1950. Mijn woede richtte zich op de vorige generatie: onze ouders die zwegen over de nazitijd. Mijn generatie was politiek wakker, en vrij links. Maar de nieuwe generatie ziet enkel herdenkingen en ceremonies. Mijn studenten vinden die onecht, gekunsteld. Trump en Farage laten bij hen weinig bellen rinkelen. Andere bellen dan bij ons, in elk geval. Marine Le Pen vinden ze ‘charmant’. Deze generatie kent weinig anders dan democratie. Ze vinden het slaapverwekkend. Ze beseffen niet dat dit soort politici erop uít zijn om hen te laten inslapen. Jongeren spelen politiek met vuur, juist omdat ze zich er nog niet aan gebrand hebben. Denk aan de vrouwen van Pussy Riot, die nu pas echt weten waarvoor ze hun lichaam ontbloot hebben.”

Oostenrijkers ruziën over Hitlers geboortehuis. U zegt: maak er een parkeerplaats van. Waarom?

„Sommigen willen er een gedenkoord van maken. Om nobele redenen, hoor. Maar dat komt neonazi’s ook goed uit. Een parkeerplaats is zo banaal dat geen nazi er op pelgrimstocht heen wil.”

Waarom keert het Kwaad in Europa in religieuze vorm terug, bijvoorbeeld in de gedaante van moordende jihadi’s?

„Moeilijke vraag. In de monotheïstische samenleving stond God voor het goede. Al het goede was God. Althans, in de katholieke wereld. Nu is de samenleving ontkerkelijkt, en het goede en ethische zijn óók seculier geworden. Gerechtigheid en barmhartigheid zijn uit de godsdienst getild en ingebed in de welvaartsstaat. Maar onze religieuze drang is niet weg. Mensen hebben iets met het absolute en onsterfelijke. Dat verheft ons boven het alledaagse, het rationele. Dit irrationele element trekt nu op met het Kwaad: beide willen terug in de samenleving die hen heeft verbannen.

„Bij rechtsradicale groepen leidt dit tot een soort religieus fascisme met de Derde Wereldoorlog als finale utopie. Veel computerspellen draaien om de eindtijd, de apocalyps. De fantasieën van een hele generatie zijn geïnfecteerd met het Armageddon-virus.”

Is dat niet wat overdreven? Europese politici hebben het toch vooral over mensenrechten en morele criteria?

„Het één is een reactie op het ander. Als ze realisten waren, zouden ze zeggen dat de wereld, ethisch gezien, vol grijstinten is. Niemand is dan heel goed of heel slecht. Tegen zo’n grijs decor steken de meesten redelijk vreedzaam af. Zolang niemand claimt dat hij de goedheid zelve is, gooien anderen niet snel de eerste steen.

„Machiavelli ging daar recht tegenin. Hij raadde zijn vorst juist wél aan om het volk in zwart-wit-termen te laten denken. Als je je rivaal wilt vernietigen, zei hij, moet je hem zo zwart mogelijk afschilderen. Als het Kwaad zelf. Dan kom jij eruit als het Goede zelf.”

Gebeurt dit nu in de Europese politiek?

„Dat is erg cynisch. Maar het is waar dat onze monotheïstische geschiedenis, met God versus de duivel en goed versus kwaad, zorgt dat dit zwart-wit-denken in stresssituaties nog steeds bovenkomt. Sommigen zeggen daarom dat het beter is om een beetje ‘polytheïstisch’ te zijn. Om die absolute morele tegenstelling op te geven, om de goden van anderen bij ons ook een plaatsje te geven. Dat is vooral een intellectueel spel gebleven. Toch kun je er iets van leren. Bijvoorbeeld: krenk je politieke tegenstander niet, omdat hij mensen vertegenwoordigt. Ga spaarzaam met straffen om. Doe niet net alsof jij al het goede in pacht hebt, anders rest de ander niets anders dan de duivel incarneren. Doe je dit allemaal niet, dan wordt de tijd rijp voor escalatie en wapengekletter.”

Wat zou u gematigde politici aanraden om populisten te verslaan?

„Correct en ordentelijk blijven, drink een kop thee met ze! In Oostenrijk viel de rechtsradicale partij van Haider uiteen toen ze in de regering zat. Het Griekse Syriza had de EU kunnen laten zien hoe je dingen aanpakt, maar verknalde het. Ook de pleitbezorgers van Brexit vielen door de mand: zodra ze verantwoordelijkheid kregen, haakten ze af. Europese volkeren moeten kennelijk eerst een pijnlijk leerproces door, voordat ze weer politici kiezen die verantwoordelijk én ethisch handelen. Die uitdrukking is van de socioloog Max Weber, en heeft na bijna honderd jaar niets aan relevantie ingeboet.”