Betalen om te mogen sparen: zo ver weg is dat niet

Negatieve rente

De omgekeerde wereld nadert. Banken sluiten niet uit dat ze particuliere klanten rente laten betalen om bij hen te kunnen sparen. Wordt het weer oudesokkenwerk?

Istock/Beeldbewerking NRC

Vorige week kregen 70.000 zakelijke klanten van ABN Amro een brief. De strekking: ‘Geachte klant, wij gaan onze algemene voorwaarden aanpassen zodat het mogelijk wordt dat u rente aan ons moet betalen op uw banktegoeden. Dat is nú niet aan de orde, maar mochten we ons op termijn genoodzaakt zien dat wel te doen, dan is het contractueel alvast geregeld. De voorwaarden staan het nu niet toe.’

De brief, waarover Het Financieele Dagblad berichtte, markeert een nieuwe realiteit in de Nederlandse financiële wereld. Voor het eerst treffen banken concrete voorbereidingen om grote groepen klanten negatieve rentes te berekenen. Bij pensioenfondsen en AEX-bedrijven gebeurt dat al. Maar moeten betalen voor spaar- en betaalrekeningen komt nu ook dichterbij voor kleinere ondernemers. Andere banken, zoals ING en Rabobank, bleken de voorwaarden voor (sommige) rekeningen al te hebben aangepast. Al benadrukken ook zij dat het daadwerkelijk rekenen van negatieve rentes een andere stap is.

De maatregelen zijn een direct gevolg van de uitzonderlijke tijd: de Europese economie is zwak en de inflatie is zeer laag. In een poging dat te doorbreken, voert de Europese Centrale Bank (ECB) een extreem en experimenteel monetair beleid. Zo moeten banken betalen voor overtollig geld dat zij zelf stallen bij de ECB. Het idee erachter is dat zij dan eerder geneigd zijn het geld uit te lenen, waardoor de economie een impuls krijgt. Maar banken concluderen: we zouden wel gek zijn als wij moeten betalen om geld te stallen terwijl wij klanten rente geven op hun spaargeld.

Een impopulaire boodschap

De grote vraag is: zijn negatieve rentes ook onontkoombaar voor de particuliere spaarders? De afgelopen jaren hebben banken spaarrentes voor particulieren al fors verlaagd, onder druk van deze „marktomstandigheden”. Bij banken als ABN Amro, ING en Rabobank krijgen consumenten nu 0,4 à 0,5 procent rente. Tien jaar geleden was dat circa tien keer zoveel. Maar zullen banken hiermee doorgaan totdat consumenten geld moeten toeleggen op sparen?

Banken zeggen dat ze er weinig over kunnen melden. Niemand wil onrust veroorzaken en het is een impopulaire boodschap. Woordvoerders van ABN Amro en ING benadrukken dat het moeilijk is om vooruit te kijken en dat het op dit moment „niet aan de orde” is. Toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB) noemde het eerder dit jaar „niet waarschijnlijk” dat het zal gebeuren.

Maar er is ook geen bank die het uitsluit. „Het hangt af van hoe de situatie zich ontwikkelt”, zegt de ING-woordvoerder. „Er kan een punt komen waarop we moeten doorberekenen.”

Het ziet er niet naar uit dat het rentebeleid van de ECB snel gaat veranderen. Zeker niet nu de onzekerheid door het Brexit-referendum en de crisis in Turkije weer is opgelaaid en er nog genoeg problemen zijn in eurolanden als Italië (falende banken, torenhoge staatsschuld).

DNB waarschuwde eerder dat als dit beleid maar lang genoeg duurt, het verdienmodel van banken in gevaar komt. Banken verdienen geld door een hogere rente te rekenen op kredieten en hypotheken dan ze aan rente geven op spaargeld. Maar als de hypotheekrente daalt doordat de ECB de rente steeds lager maakt, worden de marges steeds kleiner. De enige manier om dat tegen te gaan is de spaarrentes blijven verlagen.

Harald Benink, hoogleraar bankwezen en financiering aan de Tilburg University, zegt dat er zo „natuurlijk een probleem” ontstaat voor banken. Maar hij benadrukt dat negatieve rentes nog ver weg zijn. „In Duitsland is de rente bij sommige banken nu 0,05 procent. Nederlandse banken zullen ook eerst naar dat niveau gaan, indien nodig. Dat zijn nog behoorlijk wat stappen. Er is nog veel ruimte voor verdere verlagingen.”

Geld thuis stallen is risicovol

Hij denkt ook dat banken het een „psychologische drempel” zullen vinden om met de rente onder de nul procent te gaan. Want dan zijn er waarschijnlijk ingrijpende consequenties. Topman Gerrit Zalm van ABN Amro waarschuwde in mei dat klanten in dat geval waarschijnlijk hun geld weghalen bij de bank. Ze bewaren het zelf ergens, thuis in de welbekende oude sok of onder het matras. Dat is niet alleen onveilig met het oog op inbrekers. Ook voor banken is het onwenselijk: spaargeld is een belangrijke vorm van financiering en het betekent liquiditeit.

Zalm: „Mijn vurige hoop is dat de kleine spaarder niet geraakt wordt, want dan krijg je onveilige situaties.”

De andere financieel toezichthouder, de AFM, onderzocht onlangs wat spaarders zouden doen bij een negatieve rente. Daaruit bleek dat 34 procent spaargeld thuis of in een (bank)kluis zou gaan bewaren.

De AFM wees in april ook op een ander risico. Bedrijven die particulieren helpen bij het vinden van de aantrekkelijkste spaarrekening in Europa (als alternatief voor een Nederlandse rekening) zijn in opkomst. Voor alle Europese banken geldt dat spaargeld tot een ton gegarandeerd is. Maar de AFM waarschuwt dat die regeling „in de praktijk mogelijk anders uitwerkt”. Het garantiestelsel wordt gedragen door de banken en overheid. Als hun financiële gezondheid niet al te best is, is de bescherming minder.

Hoogleraar Benink denkt dat klanten zich snel zullen realiseren dat geld thuis stallen riskant is. Hij wijst er verder op dat er ook voordelen aan de situatie zitten. De hypotheekrente is nu immers historisch laag. „Als je een optelsom maakt, is die waarschijnlijk positief.” Een negatieve rente op een klein bedrag aan spaargeld versus een fors lagere rente op je hypotheek.

Maar dat geldt dan wel alleen voor de huizenbezitters.