Waar zijn we nu getuige van?

Verband tussen aanslagen Zijn de recente aanslagen in Europa een aanval van IS, copycatgedrag of toeval? Deskundigen wijzen op meer dan één verband.

Soldaten patrouilleren in Nice. Foto Claude Paris/AP

Europa is de voorbije maanden vaker opgeschrikt door bloedbaden, maar de recente vijf in anderhalve week tijd is niet eerder vertoond. En dan noemen we niet eens de aanslagen in de Verenigde Staten, zoals de massaschietpartij in Orlando.

Waar zijn we getuige van? Neemt IS na Frankrijk nu Duitsland op de korrel? Is er sprake van kopieergedrag? Is het louter toeval?

De verklaring voor de steekpartij van zondag op een zwangere vrouw in het Duitse Reutlingen lijkt in de relationele sfeer te liggen. Volgens Duitse media was de 21-jarige Syrische dader verliefd op het slachtoffer, een Poolse vrouw van 45. Buiten zinnen stak hij niet alleen haar dood, maar verwondde hij ook omstanders. IS zou hierbij dus geen rol hebben gespeeld en copycatgedrag evenmin. Hoogstwaarschijnlijk was de timing toeval.

Maar hoe zit het bij de andere aanslagen? Ook de schietpartij in München van vrijdag had niets met IS te maken. Onderzoeker Jelle van Buuren, van het Haagse Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme, denkt daarom dat ook geen sprake was van kopieergedrag.

In ieder geval niet naar aanleiding van het geweld in de afgelopen weken. Aanrichter van ‘München’ was een 18-jarige, in Duitsland geboren man met Iraanse ouders, die negen mensen en vervolgens zichzelf doodschoot. Hij pleegde zijn daad precies vijf jaar nadat de Noor Anders Breivik een bloedbad aanrichtte in Oslo en op het eiland Utøya.

De jongen leed aan een depressie en toonde ook interesse in Amerikaanse school shootings. „In die zin kun je dus wel van copycatgedrag spreken”, aldus Van Buuren. Van de dader is bekend dat hij psychische problemen had.

Geïsoleerde individuen

Brice De Ruyver, hoogleraar strafrecht en terrorisme aan de Universiteit Gent, ziet bij de overige drie aanvallen zowel psychische problemen, beïnvloeding door IS als kopieergedrag samenvallen. „Door hun daad aan IS te koppelen, voelen deze daders zich geen geïsoleerde individuen meer.”

De enorme media-aandacht draagt er volgens De Ruyver aan bij dat daders zich vanuit hun verwrongen geestestoestand „een plaats in de geschiedenis denken te kunnen verwerven”.

Van Mohamed Lahouaiej Bouhlel, die in Nice anderhalve week geleden 84 mensen doodreed, is ondertussen bekend dat hij lange tijd geen praktiserend moslim was, waarschijnlijk geen directe banden had met IS, maar zich bij zijn gewelddaad wel liet inspireren door de terreurbeweging. Bouhlel zou in korte tijd zijn geradicaliseerd en bereidde de aanslag met een vrachtwagen zorgvuldig voor. Ook is bekend dat Bouhlel kampte met ernstige psychische problemen.

Onderzoeker Van Buuren durft niet te zeggen of de daaropvolgende bijlaanval in een trein bij Würzburg, vorige week maandag door een 17-jarige Afghaanse of Pakistaanse jongen, wellicht tot zijn daad aangezet was door de aanslag in Nice. „Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat daders elkaar inderdaad kunnen inspireren, maar daarvoor is in dit geval nog te weinig bewijs. Mogelijk was ook deze dader al langer bezig met het voorbereiden van zijn daad.”

Van Buuren wijst erop dat onderzoekers vaak nooit helemaal zeker weten wat de drijfveren van aanslagplegers waren, omdat zij vaak de dood vinden bij hun daad. Zeker is wel dat de dader in Würzburg in een video-opname trouw zwoer aan IS. Directe banden met de terreurbeweging zijn niet bekend.

Trouw aan IS-leider

Over de dader van de zelfmoordaanslag op zondagavond in Ansbach is inmiddels door autoriteiten bekendgemaakt dat hij onder behandeling van een psychiater stond. Op zijn telefoon stond een filmpje waarin hij trouw zwoer aan IS-leider Al-Baghdadi.

Bij de vijf aanslagen was dus drie keer sprake van daders die in ieder geval deels door IS waren geïnspireerd, maar directe banden zijn niet aangetoond. Daardoor lijkt het onwaarschijnlijk dat IS een offensief in Duitsland is begonnen.

In minstens drie gevallen ging het om mannen die kampten met psychische problemen. Twee van deze drie lieten zich door IS inspireren.

De factor afkomst

Volgens Paul Mulder, die met zijn bedrijf Trio Security cursussen in terreurbestrijding geeft, zijn vooral personen die aan psychische aandoeningen lijden gevoelig voor actuele gebeurtenissen. „Mogelijk volgen sommigen van deze daders de media van IS. Die claimen dit soort aanvallen en hemelen de daders op. In combinatie met de bijbehorende gewelddadige beelden kan dat tot zo veel spanning leiden dat ze overgaan tot dit soort daden.”

Brice De Ruyver noemt het zorgwekkend dat bij drie van de gewelddadigheden vluchtelingen betrokken zijn. Daarmee wordt volgens De Ruyver steeds duidelijker dat de integratie van mannen uit oorlogsgebieden een grote uitdaging wordt.

Jelle van Buuren wijst erop dat bij iedere recente aanslag de dader een vluchteling of moslim is, dan wel van buitenlandse afkomst of met buitenlandse wortels. Die afkomst speelt volgens hem een steeds grotere rol in het debat. Van Buuren: „Als je de afzonderlijke incidenten ontrafelt en analyseert, blijkt de rol van die afkomst minder eenduidig te zijn dan het zich nu doet voorkomen. Maar het is duidelijk dat steeds minder mensen boodschap hebben aan die nuances.”