In zakken bloed schuilt hiv-gevaar

Reportage Hiv in India

Meer dan 2.200 mensen zijn het afgelopen anderhalf jaar in India besmet met het hiv-virus via bloedtransfusies. Vooral onofficiële bloedbanken met winstoogmerk leveren onbetrouwbaar bloed.

Bij een bus voor bloeddonaties in Delhi (boven) verzamelt de Rotary Blood Bank bloed voor transfusies. Een medewerker van de organisatie scheidt zakken bloed (midden). Zakken met witte bloedlichaampjes worden opgeborgen (onder). Foto's Money Sharma/AFP

Achter een afgebladderde gevel in het stoffige Rohini, een wijk in het rumoerige noorden van de Indiase hoofdstad New Delhi, huist het Network for Positive People – een organisatie voor mensen met het hiv-virus. Op tafel ligt een stapel dossiers van aangesloten leden. Het is persoonlijk materiaal, maar als we geen namen noteren mogen we in de mappen kijken. Bij de vraag naar de manier van besmetting staat in drie van de eenendertig dossiers ingevuld: „bloedtransfusie”.

Alleen al de afgelopen anderhalf jaar werden in India meer dan 2.200 mensen via bloedtransfusies besmet met hiv. Dat werd begin juni bekend nadat een activist documenten loskreeg van de National Aids Control Organisation (NACO). Daarvoor was een beroep nodig op de Indiase versie van de Wet Openbaarheid Bestuur.

„Zeer onfortuinlijk” noemde de directeur van NACO de besmettingen. Zijn organisatie, die valt onder het ministerie van Gezondheid en waakt over de kwaliteit van bloeddonaties, had de besmettingen stil gehouden. De directeur probeerde aan het nieuws een positieve draai te geven: volgens hem is India op de goede weg. „Tegenwoordig wordt minder dan 1 procent van het aantal hiv-besmettingen veroorzaakt door bloedtransfusies. Twintig jaar geleden was dat nog 8 tot 10 procent.” Volgens de Verenigde Naties telt India zo’n 2,1 miljoen mensen met hiv, het op twee na hoogste aantal ter wereld.

„Dit is geen representatieve steekproef”, vertelt een medewerker van het netwerk voor seropositieven, doelend op de stapel dossiers. „Soms vertellen mensen ons dat ze ziek zijn geworden na een bloedtransfusie omdat ze niet willen toegeven dat ze onveilige seks hebben gehad. Maar het is voor ons makkelijk te controleren of hun claim klopt.”

Particulier ziekenhuis

Een kleine, tengere man met een aktetasje onder zijn arm stapt het kantoor binnen. Hij draagt een lichtblauw overhemd en een grijze pantalon. Hij stelt zich voor als Chander Krishan, 35 jaar. Hij werd in oktober 2004 besmet met hiv na een bloedtransfusie. Hij heeft documenten bij zich die bewijzen dat hij bloed kreeg toegediend niet lang voordat hij ziek werd. „Niets hielp – het ging steeds slechter met me”, vertelt hij. „Toen uiteindelijk bleek dat ik seropositief was, dacht ik: nu moet ik afscheid nemen van mijn kinderen, want ik ga dood. Gelukkig kan ik overleven op medicijnen – maar als ik ze een dag niet neem, word ik heel ziek.”

Artsen vroegen hem naar zijn seksuele relaties. Maar Chander had geen enkele twijfel: de bloedtransfusies in een duur particulier ziekenhuis hadden hem ziek gemaakt. Hij kreeg bloed toegediend nadat hij met zijn fiets was geschept door een stadsbus. „Ik kreeg drie zakken. Na de tweede kreeg ik blaasjes op mijn huid, alsof mijn hele lichaam protesteerde tegen wat er in mijn aderen werd gespoten. Ik was toen te zwak om te handelen, maar ik wist: er gaat nu iets mis met me. Ik voelde het.”

Hij was in een ziekenhuis toen het nieuws over besmettingen via bloedtransfusies bekend werd. „Ik hoorde twee artsen tegen elkaar zeggen dat het geen nieuws was. Dat het in hun ziekenhuis geregeld voorkwam.”

In Europa en de VS is het aantal hiv-besmettingen via bloedtransfusies teruggebracht tot nul. Waarom niet in India? Het is geen probleem van schaal, zeggen experts. In de VS gaat het om 7 miljoen bloeddonaties per jaar; in India om 9 miljoen. Het verschil wordt vooral veroorzaakt door het gehanteerde systeem. Op papier ziet het er goed uit. In India is het wettelijk verplicht dat al het gedoneerde bloed wordt getest op hiv, hepatitis B en C, malaria en andere infecties.

Tekort aan donoren

Het is echter de vraag hoe secuur er getest wordt, wie dat afdwingt en controleert – en wat er vervolgens met de resultaten wordt gedaan. Volgens Narendra Revelli, een onderzoeker die ruim tien jaar voor een ngo werkte die de verspreiding van aids probeert tegen te gaan, zijn vooral onofficiële bloedbanken schuldig aan het leveren van besmet bloed. „Omdat er een tekort is aan donoren, wordt besmet bloed door ongeautoriseerde bloedbanken toch gebruikt.” Volgens Revelli maken dat soort bloedbanken gebruik van „professionele donoren” die elke week bloed laten afnemen tegen betaling – een praktijk die in India al tien jaar verboden is.

2507BUIindiaDef2

Voor dat onbetrouwbare bloed is een markt, want wie in India bloed nodig heeft tijdens een operatie, moet dat zelf aanleveren. De grote ziekenhuizen hebben eigen (officiële) bloedbanken. Heb je twee zakken bloed nodig tijdens je op handen zijnde operatie, dan moet je uit je persoonlijke kring twee mensen bloed laten doneren aan de bloedbank van het ziekenhuis. Heeft het ziekenhuis geen bloedbank, of kun je geen geschikte donors vinden, dan zit er maar één ding op. Dan moet je bloed kopen bij een particuliere bloedbank. „Dan heb je geluk als je bij de bloedbank van het Rode Kruis uitkomt, of bij die van ons”, zegt Ravi Dayal, projectleider van de mobiele bloedbank van Delhi’s Rotary Club. “Want alleen dan weet je zeker dat het goed getest is.”

‘Bloed doneren is een goddelijke ervaring’ staat op de buitenkant van de omgebouwde Rotary-touringbus die dient als een van de drie mobiele bloedbanken van de organisatie, die werkt met vrijwilligers en haar activiteiten betaalt uit particuliere donaties. In de bus kunnen vier mensen gelijktijdig doneren. Al het bloed wordt onmiddellijk getest als het wordt afgeleverd bij de centrale bloedbank van de Rotary Club elders in de stad. Daar kunnen mensen het per zak krijgen als ze een doktersformulier overleggen waarin is vastgelegd voor wie het bloed gebruikt wordt. Alleen wie het kan betalen wordt gevraagd een bijdrage in de kosten van de bloedbank te leveren van tussen de toen en 25 dollar.

2507BUIindiaDef1

Bij kleine bloedbankjes buiten de grote steden gaat het er schimmig aan toe, volgens de Rotary-projectleider. Vaak moet grof voor bloed betaald worden. „We proberen ze de wind uit de zeilen te nemen door onze moderne mobiele bloedbanken naar de buitengebieden te sturen. Onze bussen zijn schoon, we zijn niet corrupt en zo worden we ook gezien door de mensen: als een schone organisatie. Mensen geven liever bloed bij ons, en kopen het ook liever van ons want ons bloed is niet duur. Maar met onze drie bussen kunnen we maar een klein gebied bestrijken.”

Achter in de bus zit Abishek Rastogi (31) bij te komen van zijn bloeddonatie. Hij krijgt een kop thee en iets te eten. „Gelukkig mag ik nu wel bloed geven”, zegt hij. Eerder werd hij afgewezen, samen met een oom en drie neven. Hij vertelt hoe ze naar een districtsziekenhuis buiten Delhi gingen om zijn tante te helpen. „Ze moest een hartoperatie ondergaan, maar ze had vijf zakken bloed nodig. De bloedbank van het ziekenhuis wilde het alleen geven als ze vijf nieuwe donors aanleverde.” Tot Rastogi’s verbazing werden alle vijf familieleden afgekeurd na het invullen van de vragenlijst. „Ik had toen geen vaste partner. Nu wel, nu mag ik bloed geven.” Rastogi zegt dat hij mensen wil helpen omdat hij rond de operatie van zijn tante zag hoe bloed een probleem vormt. Uiteindelijk heeft ze buiten het ziekenhuis bloed gekocht. „Ik weet niet waar, maar mijn oom vertelde dat het getest was.”

Maar de stickers met testresultaten op bloedzakken bieden niet altijd zekerheid. Ze kunnen vervalst zijn, of geleverd door corrupte medewerkers van officiële bloedbanken. Zelfs als je er zeker van kunt zijn dat alle tests zijn uitgevoerd, zoals bij het bloed van een filantropische organisatie met eigen fondsen, zoals de Rotary Club, moet je in India oppassen. „Als je betaalt, krijg je de zakken zo mee”, vertelt Dayal. „Je moet ze natuurlijk niet achter in je auto laten liggen in deze hitte. God weet wat er dan met de kwaliteit van het bloed gebeurt.”