Duitsland op de proef gesteld

Aanslagen Veel Duitsers hielden er rekening mee dat de grote IS-aanval op Duits grondgebied was begonnen.

Een man bidt bij de bloemenzee die is ontstaan op de plek van de schietpartij in München. Arnd Wiegmann/Reuters

Voor de derde keer in een week is Duitsland zondagavond door een bloedige aanslag opgeschrikt. Na de 17-jarige Afghaanse asielzoeker die vorige week maandag met een bijl tekeer ging in een trein en de 18-jarige depressieve scholier die negen mensen en zichzelf doodschoot in München, blies een afgewezen asielzoeker uit Syrië (27 jaar) zich zondag op bij een muziekfestival in Ansbach, ook weer in Beieren.

De man was zelf het enige dodelijke slachtoffer. Wel waren er twaalf gewonden, onder wie drie zwaar gewonden. Of de man een politiek motief had is nog niet duidelijk. De minister van Binnenlandse Zaken van Beieren zei niettemin dat het zijn persoonlijke inschatting is dat „hier helaas een echte politiek-islamitische zelfmoordaanslag heeft plaatsgevonden”. Volgens het hoofd van de politie zijn zegt dat daar geen bewijzen voorzijn. De explosie deed zich voor gebeurde bij de ingang. Omdat de man geen kaartje had, kon hij het terrein niet op.

De bloedbaden in de trein bij Würzburg en vooral de schietpartij in en bij het winkelcentrum in München hadden al diepe indruk gemaakt in Duitsland. Maar het land was er niet door uit balans gebracht en de politieke en maatschappelijke verdeeldheid was er niet merkbaar door verscherpt. Nu wordt het incasseringsvermogen van de Duitsers verder op de proef gesteld.

Hoewel vrijdagavond , toen nog niet duidelijk was was of de schietpartij in München een terreuraanslag van Islamitische Staat was, liepen sommige politici daar maar vast op vooruit. Terwijl in München nog chaos en paniek heersten, twitterde Een lokale politicus van de CDU twitterde: „Welkomscultuur is dodelijk”. Dat was een niet mis te verstane kritiek op bondskanselier Merkel wieren haar beleid vorig jaar de komst van ruim een miljoen vluchtelingen naar Duitsland mogelijk maakte.

De anti-immigratiepartij AfD ging nog een stap verder. De voorzitter van de afdeling Saksen-Anhalt twitterde: „Merkel-eenheidspartij: bedankt voor de terreur in Duitsland!” En de woordvoerder van de landelijke AfD zag om even over negen, toen de verwarring nog compleet was, al een electoraal buitenkansje. „AfD kiezen! Schoten in het Olympia Einkaufszentrum, doden in München. Politie spreekt van acute terreursituatie.”

Dat laatste klopte op dat moment, maar de meeste Duitse politici hielden hun kruit droog en wachtten met commentaar tot er meer duidelijkheid was. Anders dan bijvoorbeeld de Franse president Hollande, die meteen van een ‘terroristische aanval’ sprak.

Depressieve scholier

Toen dit weekend eenmaal bleek dat de schutter in München een depressieve scholier was, geobsedeerd door massamoordenaar Anders Breivik en schietpartijen op scholen, was het verband tussen het vluchtelingenbeleid, radicale islam en terrorisme in Duitsland voorlopig weer van tafel. In de Duitse politiek en de media gaat het nu over heel andere zaken. Moet het wettelijk moeilijker gemaakt worden vuurwapens te kopen of een wapenvergunning te krijgen? Maken gewelddadige videospelletjes jongeren rijp voor het plegen van geweld? En hoe gaat de samenleving om met psychisch labiele jongeren?

Andere vragen worden niet gesteld, of nog niet. Ook niet over de effectiviteit van de politie. Die werd dit weekeinde alom geprezen voor haar optreden, ook al was ze vrijdagavond in totale verwarring – en liet ze dat ook blijken. Een voortdurend twitterende politie mag een teken van transparantie zijn, het vergrootte ook de onzekerheid en paniek onder de bevolking. Van geruchten over schietpartijen elders in de stad werd gezegd dat ze niet bevestigd konden worden – maar ze werden zo wel verder verspreid en bleken onwaar. Ook de onjuiste mededeling dat het mogelijk ging om maar liefst drie daders, die nog op vrije voeten waren met geweren, droeg bij aan de angst in de hele stad.

Ondertussen slaagde de met 2.300 man uitgerukte politie er maar niet in om de dader te pakken te krijgen – en ook niet om later tijdig door te geven dat hij zich, op een kilometer van het winkelcentrum, voor hun ogen van het leven had beroofd. De pijnlijke vraag blijft wat de politie had kunnen uitrichten als het wél een aanslag van een goed getraind terreurcommando was geweest.

Amoklauf

De onzekerheid die vrijdagavond het nieuws beheerste, was: is het een terreuraanslag of de actie van een gestoorde eenling, een zogenoemde Amoklauf? Alsof het verschil daartussen altijd zo duidelijk is. Urenlang leefde Duitsland met de vrees dat het land nu een terreuraanval beleefde, zoals Frankrijk en België die eerder doormaakten. Toen dat niet het geval bleek, was de politieke spanning er meteen vanaf. Het bleef een tragedie, maar kanselier Merkel hoefde zich niet meer te verdedigen. Ze kon zich in haar verklaring zaterdag als troostende moeder van het vaderland opstellen.

Maar dat er nog steeds een ‘olifant in de kamer’ is, was ook al duidelijk voor de aanslag van gisteravond. De opgewekte stemming waarmee een jaar geleden, juist in München, vluchtelingen werden onthaald, is definitief verdwenen, zeker sinds de massale aanrandingen in die stad, op Oudejaarsnacht.
Vrijdagavond hield Duitsland er urenlang rekening mee dat de grote IS-aanval op Duits grondgebied was begonnen. Die vrees is terug na de zelfmoordaanslag in Ansbach.

Buitenlandse komaf

Vrijdagavond hield Duitsland er urenlang rekening mee dat de grote IS-aanval op Duits grondgebied was begonnen. Die vrees is terug na de zelfmoordaanslag in Ansbach. Zondag stonden nog kleine groepjes rouwenden en andere belangstellenden op straat voor het winkelcentrum en de McDonald’s in München waar de schietpartij zich afspeelde. Veel slachtoffers waren van buitenlandse komaf, veel van de mensen die hier nu bijeenkomen ook.

Werner Elmer, een 80-jarige gepensioneerde ingenieur, woont al een halve eeuw in deze buurt vlakbij het Olympisch stadion. Hij herinnert zich de Palestijnse gijzeling van Israëlische sporters tijdens de Spelen in 1972, en de bloedige afloop, nog goed. Hij heeft gewoond in een van de flats van het Olympisch dorp, die later als woningen werden verkocht. Hij heeft zijn buurt zien veranderen. Elmer weet heel goed dat de aanslag vrijdag is gepleegd door een gestoorde jongeman, die geen politiek of religieus motief gehad lijkt te hebben. En toch zegt hij: „Het probleem is de islam, en dat we hier veel te veel buitenlanders hebben. Dan krijg je dit soort dingen.”