Protesteren tegen Apple, dat doe je niet in Cupertino

Technologie De expansiedrift van Apple brengt het stadje Cupertino in de problemen. Wegen raken verstopt, huizen worden onbetaalbaar. Maar ze willen Apple niet kwijt. „We hadden ook in een arm dorpje in Afrika kunnen wonen.”

De nieuwe campus van Apple in aanbouw in Cupertino. Foto Reuters/beeldbewerking NRC

Het spectaculairste product dat Apple nu bouwt is niet de iPhone 7 of een nieuwe smartwatch maar Campus 2, het hoofdkantoor in Cupertino dat begin volgend jaar in gebruik wordt genomen. The Spaceship wordt het genoemd: een glimmende ring van kantoren met een omtrek van ruim 1.800 meter, vlakbij het huidige hoofdkantoor, wordt de werkplek voor 13.000 tot 14.000 mensen. Het is een megalomaan project dat naar schatting 5 miljard dollar kost, inclusief ondergrondse parkeergarages, veel groen, glas aan alle kanten en gestookt op schone energie.

Cupertino is sinds 1977 de thuishaven van het technologiebedrijf met de hoogste beurswaarde ter wereld: 551 miljard dollar (500 miljard euro). „Iedereen weet hoe warm het hier is, omdat Cupertino standaard in het weerbericht van elke iPhone staat”, zegt Richard Lowenthal. De 63-jarige Amerikaanse ondernemer was van 1999 tot 2007 burgemeester van Cupertino, in de tijd dat Apple de plannen voor de nieuwe campus indiende. Hij ondervond aan den lijve hoe moeilijk het is om met Apple te onderhandelen.

Het plaatsje in Silicon Valley met 58.000 inwoners ligt ingeklemd tussen Sunnyvale, San Jose en de Santa Cruz Mountains. Cupertino is bang overspoeld te worden door nieuwe Apple-werknemers. De snelwegen zijn al vol en zullen straks helemaal op slot zitten, is de vrees. Lowenthal: „Apple blijft alle bestaande gebouwen in Cupertino gebruiken, dus straks komen er 13.000 mensen bij. 13.000 nieuwe gezinnen, terwijl Cupertino er nu 24.000 heeft. Dat is een nachtmerrie voor een stadje als het onze.”

Door de economische aantrekkingskracht, grotendeels te danken aan Apple, rijzen de huizenprijzen in Cupertino de pan uit. „Je betaalt hier 2 miljoen dollar voor een fatsoenlijk huis”, zegt Lowenthal. „Dat is alleen te betalen met een hoog salaris uit de techsector. Gewone mensen – leraren, de sheriff, brandweermannen – kunnen dat niet betalen. Aan belasting op onroerend goed (1,5 procent) ben je per jaar al 30.000 dollar kwijt. Daarom forenzen veel mensen en dat levert meer verkeer en vervuiling op.”

Light rail

De scholen van Cupertino zijn goed en ook dat trekt veel nieuwe mensen, aldus Lowenthal. Nog meer drukte dus. Er zijn projecten voor betaalbare huizen in Cupertino, maar die zijn beperkt. „We hebben hier maar 10 vierkante mijl en de ruimte is op. We kunnen hoger bouwen, maar dat willen de meeste inwoners niet. Ze willen de bergen kunnen blijven zien. Daarom zijn ze hier gaan wonen.”

Apple wijst er in een reactie op dat op de plek waar nu de Campus verrijst, ooit 9.800 mensen werkten voor de vorige eigenaar van het terrein, HP. De extra druk op de infrastructuur van Cupertino zou dus hooguit 3.000 mensen zijn. Dat is de theorie – in de praktijk staat het verkeer op de snelwegen nu al stil.

Welke methoden zijn er om de verkeersdruk te verminderen? Apple zet net als andere techbedrijven eigen shuttlebussen in want het gros van de werknemers komt uit andere steden, zoals San Francisco. Apple stelt zichzelf ten doel dat meer dan eenderde van het personeel niet met de eigen auto naar het werk rijdt. Dan nog levert Campus 2 ellenlange files op, is de vrees. Het wegennet in Silicon Valley stamt uit de jaren zestig en is niet opgewassen tegen de onstuimige groei van techbedrijven.

Het huidige openbaar vervoer is ontoereikend, zodat de meeste mensen toch de auto pakken. Volgens Lowenthal is een light rail-verbinding voor Cupertino de beste oplossing. Maar die light rail moet wel betaald worden. Afgelopen voorjaar probeerde de huidige burgemeester van Cupertino, Barry Chang, Apple een vrijwillige gift van 100 miljoen dollar af te dwingen om de lokale infrastructuur te verbeteren. Ook dreigde hij met een verhoging van de omzetbelasting. Beide voorstellen haalden het niet.

Het voorstel van Chang was onderdeel van zijn campagne om verkozen te worden tot het Lagerhuis van Californië, zegt Richard Lowenthal, die nog altijd nauw betrokken is bij de lokale politiek. „We hebben inderdaad hogere belastinginkomsten nodig om de verkeersproblemen op te lossen, maar die moet je in samenspraak met de lokale ondernemers ontwikkelen.”

Een regionaal voorstel is in de maak om de omzetbelasting dertig jaar lang met 0,5 procent te verhogen om de infrastructuur te verbeteren, met onder meer een verdubbeling van de snelwegen rond Cupertino. Daarover wordt in november beslist.

Apple heeft Cupertino in zijn greep, maar probeert niet de regels te veranderen of ontlopen, zegt de voormalige burgemeester. „Ik heb ze er ook nooit op kunnen betrappen dat ze een belofte niet waarmaakten. Maar als je vraagt om een vrijwillige bijdrage, zeggen ze nee. Apple gelooft dat het geld toebehoort aan de aandeelhouders, je moet het niet weggeven. Er is wat dat betreft geen gemeenschapszin.”

De fanclub van Steve Jobs

Om met Apple te onderhandelen moet je van goeden huize komen, dat kan elke toeleverancier beamen. Het is een economische grootmacht, met een jaaromzet van 234 miljard dollar, 53 miljard winst en 233 miljard dollar in kas. Het aantal werknemers vertienvoudigde bijna in de laatste tien jaar, naar 120.000. Vandaar dat Apple zo razendsnel zijn kantooroppervlakte uitbreidt.

Apple Campus 2 is het laatste meesterwerk van Steve Jobs, de in 2011 overleden medeoprichter. Hoewel dodelijk ziek gaf hij op 7 juni 2011 nog een presentatie van het nieuwe hoofdkantoor voor de gemeenteraad van Cupertino. Jobs werd tijdens zijn laatste publieke optreden met applaus ontvangen. „Het lijkt wel alsof u hier een fanclub hebt”, zei de voorzitter die de commissievergadering leidde.

„Cupertino heeft altijd een zwak gehad voor Steve Jobs. Ze beschouwden hem als een lokale jongen en er was veel respect voor zijn succes”, zegt Lowenthal. „Maar ik zou Steve niet in het hokje ‘aardige mensen’ plaatsen. Hij was onmogelijk om mee te onderhandelen. Elke keer als hij het ergens niet mee eens was, dreigde hij met Apple te vertrekken. Dat plaatste de gemeenteraad in een lastig parket; als een paar raadsleden protesteerden tegen Apples plannen, werden andere leden boos op hen, en niet op Apple.”

Tijdens de gesprekken over de nieuwe campus drong de gemeenteraad aan op meer ‘verbinding’ met het publiek, zoals een restaurant of een Apple Store op de campus. Een van de raadsleden suggereerde een wandelpad over het terrein, een voorstel dat Jobs pertinent weigerde. Lowenthal: „De andere raadsleden dachten dat hij gek was geworden om tegen Jobs te protesteren en het risico te lopen dat Apple zou weggaan uit Cupertino.”

Het dreigement om te vertrekken hing altijd boven de tafel, zegt Lowenthal. „Er hing een sfeer van ‘take it or leave it’. Jobs zei: ‘elke andere stad zou ons dolgraag willen hebben’. Dat is een geloofwaardig dreigement. Andere steden, zoals San Jose, hebben veel meer grond beschikbaar. Jobs sprak in het openbaar altijd positief over Cupertino, je weet dus nooit of hij serieus was. Maar het was een overtuigend emotioneel argument. Daar was ik gevoelig voor. Wij allemaal.”

Thuishaven

Apple zegt in een reactie dat het – in ieder geval publiekelijk – nooit heeft overwogen te vertrekken. „We zijn ongelooflijk trots dat Cupertino al veertig jaar onze thuishaven is. We hebben veel geïnvesteerd in deze omgeving”, laat het bedrijf desgevraagd weten.

Apple stak onder meer 70 miljoen dollar in publieke infrastructuur zoals fietspaden, riolering, waterleidingen en wegen om Cupertino. De bouw van Campus 2 levert 8 miljard dollar extra omzet op voor leveranciers, laat het bedrijf weten, en zorgt voor 41.000 banen in de regio, waarvan 13.000 in de bouw.

Een gebied met leegstaande kantoren verandert in ‘het meest innovatieve kantoor ter wereld’ – de waarde van het Campus-terrein stijgt daardoor van 150 miljoen tot 2 miljard dollar, zegt Apple. Het bedrijf betaalt „tientallen miljoenen” dollars per jaar aan belasting in Cupertino – naar schatting 20 miljoen.

One company town

Rijd je door het keurige Cupertino – bij voorkeur buiten het spitsuur – dan krijg je niet de indruk dat het een ‘one company town’ is, zoals Samsung Digital City in Zuid-Korea, of Toyota City in Japan. Maar op Bubb Road, de straat waar vroeger de start-ups huisden, prijkt in de aangeharkte tuinen van bijna alle kantoorgebouwen een Apple-logo.

Op de plek waar Apple Campus 2 zijn voltooiing nadert, zie je hoe massaal dit project is. Vanuit Wolf Road rijden vrachtwagens af en aan het terrein op – het is de enige plek waar je als buitenstaander een glimp van het complex kunt opvangen. Vroeger behoorde dit gebied toe aan HP, toen dat techbedrijf nog blaakte van gezondheid.

Bedrijven komen en gaan; ook Apple kan economische tegenwind krijgen. Lowenthal herinnert zich de tijd dat Apple ten dode leek opgeschreven. Toen hij in 1999 burgemeester werd was Apple ‘ziek’: „Dat was de tijd dat we een economisch stimuleringsprogramma hebben opgezet om hier meer techbedrijven naar toe te halen.”

Zelfrijdende auto

Tegelijk met de bouw van The Spaceship breidt Apple ook uit in Sunnyvale en San Jose. Het zijn enorme projecten waar de komende jaren nog eens tienduizenden werknemers terechtkunnen. Apple heeft zijn totale kantooroppervlakte in Silicon Valley de laatste jaren met 30 procent uitgebreid tot 750.000 vierkante meter – dit blijft de regio waar je de meest getalenteerde techneuten vindt.

Wat gaat het bedrijf doen met al die ruimte? Dat is, zoals altijd, strikt geheim. Tweederde van de inkomsten komt van de iPhone, maar de smartphonemarkt is na tien jaar niet meer zo winstgevend. Apple heeft een nieuwe hit nodig. Volgens hardnekkige geruchten ontwerpt het bedrijf een elektrische zelfrijdende auto, zoals ook Google en Uber dat doen. Zelfrijdende auto’s maken efficiënter gebruik van het verkeersnet en zouden een manier zijn om de verstopping in Silicon Valley te lijf te gaan – Apple zou er een deel van zijn zelfgeschapen probleem mee oplossen.

De expansiedrift is een bewijs van Apples onwrikbare vertrouwen in de toekomst, zegt Richard Lowenthal. Voor Cupertino vormen die campussen in naburige steden echter een risico: Apple draagt in Cupertino omzetbelasting af over zijn onlineverkoop aan zakelijke klanten. Met één administratieve handeling zou het hoofdkantoor verplaatst kunnen worden. Cupertino zou daarmee in één klap een kwart van zijn belastinginkomsten kwijtraken, aldus Lowenthal. „Er is te weinig economische diversiteit om zo’n klap op te vangen. Andere bedrijven moeten torenhoge huurprijzen betalen omdat elk vrijstaand complex door Apple geconfisqueerd wordt.”

Het mes snijdt aan twee kanten. Tegenover de grote afhankelijkheid van Apple staat dat Cupertino voor Amerikaanse begrippen blaakt van financiële gezondheid, vooral dankzij de belastinginkomsten en een extra boost door de bouw van Campus 2. Eigenlijk moeten de inwoners dus niet zeuren over The Spaceship.

Richard Lowenthal nipt aan zijn cappuccino in een Peet’s koffietent aan Stevens Creek Boulevard, pal tegenover de plek waar ooit Apples eerste hoofdkantoor stond. „Jobs had gelijk, dankzij Apple gaat het hier nu een stuk beter. Apple trekt veel bezoek van klanten, het aantal restaurants is verdubbeld en er is hier ’s avonds ook echt iets te doen in de stad.”

Hij grinnikt in zichzelf. „Het is ook raar dat we hierover klagen; Cupertino heeft te veel banen en onze scholen zijn te goed, dat trekt te veel mensen. We hadden met z’n allen ook in een arm dorpje in Afrika kunnen wonen.”