Hemingway was een hipster in Parijs

Ernest Hemingway In zijn Parijse verhalen bezigt de Amerikaanse schrijver het spel tussen schrijven, imago en omgeving. In het café noteerde hij te midden van de gasten de ware zinnen.

Ernest Hemingway en Sylvia Beach (links van Hemingway) voor de boekwinkel "Shakespeare and Company", in Parijs in maart 1928.

Een groot voordeel van schrijven is dat je het overal kunt doen, een groot nadeel is dat er schrijvers zijn die dat ook werkelijk doen. Bekend tafereel: de man in het café met zijn notitieboekje, de jongeren achter hun laptops in populaire coffeebars. Schrijven als imago.

Een van de eerste schrijvers die in het openbaar schreef en ook daar weer over schreef was Ernest Hemingway (1899-1961). Bovendien een schrijver wiens imago bekender en imposanter is dan zijn proza, jammer genoeg.

In de nieuwe vertaling van A Moveable Feast vertelt Hemingway over zijn tijd in het Parijs van de jaren twintig van de vorige eeuw. In zijn kenmerkende krachtige zinnen wordt het legen van de beerputten beschreven waar de hurktoiletten van de oude appartementencomplexen in een marktstraat op uitkomen; het pompende geluid, de bruine of saffraankleurige ketelwagens, de stank, zeker in de zomer. Het café in die straat zit vol alcoholisten, mannen en vrouwen, die niet minder stinken, en Hemingway besluit naar een ander café te gaan, bestelt een café au lait en gaat zitten schrijven.

Een jongeman met kwaliteitseisen voor cafés, een notitieboekje, café au lait? Was Hemingway de eerste hipster?

Pas in de ruim vijftig pagina’s aanvullende Parijse schetsen die in Parijs is een feest zijn opgenomen krijgt Hemingway het deksel op zijn neus. Iemand vraagt hem: ‘Wat ben je aan het doen? Zit je in het café te schrijven?’ Dan is het gedaan met het geluk, stelt de grote schrijver die toen nog zoekende was. Dat is de kern van dit boek: het spel tussen schrijven, imago en omgeving.

Weerstand

Soms roept dat weerstand op, vooral als Hemingway zijn imago opklopt, iets waar hij al vroeg mee begon en hem nooit los kon laten, een luchtbel. Hemingway rende niet voor de stieren uit Pamplona, hij keek toe vanaf een gehuurd balkonnetje. Hemingway was geen soldaat aan het front, hij was ziekenbroeder ver achter de linies.

Na een paar bladzijden is die weerstand verdwenen en brengt het boek levendige proza van een van de beste schrijvers die ik ken. Proza dat het simpelweg waard is te lezen en te herlezen, zeker in de nieuwe eigentijdse vertaling van Arie Storm, die dit proza tegelijk modern én tijdloos heeft gemaakt; iets waar het in de oude vertaling nogal eens aan schortte. In die verhalen is Parijs geen feest. Al in het eerste verhaal maakt Hemingway plannen en het belangrijkste plan is: Parijs verlaten. Dan kan hij buiten Parijs over Parijs schrijven. Zijn plan geeft precies weer waar de waarden liggen: schrijven gaat boven de locatie. Ook boven Parijs.

Wat deze Parijse verhalen in de weg zit, is het schrijven over schrijvers. A Moveable Feast is in de jaren zestig uitgegeven, als dagboek van de inmiddels beroemde Hemingway die veertig jaar daarvoor met zijn schrijven worstelde, in Parijs. De bespiegelingen over het schrijven zelf zijn heel mooi, de vele ontmoetingen met andere inmiddels bekende schrijvers zijn erg stroperig. Gertrude Stein, Scott Fitzgerald, James Joyce, Ezra Pound en vele anderen maken kennis met de jonge ambitieuze Hemingway, die vervolgens die ontmoetingen omzet in ons-kent-ons passages.

Hemingway moest ‘show, don’t tell’ nog ontdekken. Hij zocht de ‘ware zinnen’ en besefte dat hij toelichtingen en uitweidingen en versieringen beter kon schrappen. Dat is interessant, zeker als dat zoeken al mooie dagboekzinnen oplevert. Echter, tweederde van dit dagboek gaat over de parade van schrijvers bij wie Hemingway aansluiting zocht. Het zoeken naar woorden is meer waard.

In het eerste verhaal komt die verhouding meteen bloot te liggen. Het regent in Parijs en Hemingway schrijft met een café au lait op tafel over ‘vroeger in Michigan’. Door die toevoeging probeer ik te ontdekken welk verhaal hij toen schreef. Dat geeft een bijzondere lading aan een boek dat tot op heden vooral gebruikt wordt als reisboek en nu in de reeks Privé-domein wordt verkocht door het te typeren als een ‘ode aan de vitaliteit en de veerkracht van Parijs’, een thema dat na de aanslagen van november 2015 weer actueel is.

Gerelateerd aan die stad en de aanslagen krijgt dat het ‘gelukkig’ uit een vorige alinea betekenis, want Hemingway woonde bijna honderd jaar geleden in die stad en hij schreef er. Omdat hij Hemingway is maakt het niet uit waar hij woonde, uit iedere omgeving kon hij een drama, persoonlijke thema’s, hardheid en vooral ook zachtheid destilleren.

Er zwerven op dit moment vast en zeker toeristen door Parijs met A Moveable Feast in de hand. Hotspots afvinken en bij cafés naar binnen gluren. Wat ze beter zouden kunnen doen: thuis deze wonderschone beschrijvende passages lezen en iedere keer op een ander aspect van Hemingways schrijven letten.

Regen

Het openingsverhaal is nog maar net begonnen en er staat: ‘De bladeren lagen doorweekt in de regen en de wind blies de regen bij de eindhalte tegen de grote groene bus en het Café des Amateurs was afgeladen en de ramen waren beslagen door de hitte en de rook binnen.’ Vier keer het woordje ‘en’ dat van deze zin een organisch en ritmisch geheel maakt. Bijna zijdelings wordt de stad vanuit het weer beschreven; die groene bus en die details van de kroeg. Deze stad is niet alleen levendig omdat Parijs zo levendig is, deze beschrijving is levendig door het ritme en de verbintenis van die woorden. In heel veel zinnen speelt Hemingway hiermee.

En wat hij ook gebruikt: herhaling. Twee keer dat woordje ‘regen’ in die ene zin. Schrijfdocenten adviseren mensen met schrijfambitie dat ze woorden moeten afwisselen, synoniemen moeten zoeken. Hemingway herhaalt deze regen, eerst liggen er bladeren in, dan wordt de regen door de wind weggeblazen. Hij laat de regen de stad beschrijven om vervolgens in zijn hoofd terug te reizen naar Michigan. Beelden herhalen en beelden met elkaar verbinden. Dat is schrijven.

Er komt een meisje het café binnen – knap en alleen en met een gezicht als een net geslagen munt, haar huid door de regen opgefrist. Hemingway wenste dat hij haar in het verhaal kon krijgen. Zo werkt schrijven: een Parijse schone verplaatsen naar Michigan. Net als de regen.

Het lezen van die zinnen is het werkelijke feest.