Freelance daders zijn een neveneffect in de terreurgolf

Wanneer is een aanslag gepleegd door een ‘terrorist’ en wanneer door een op hol geslagen individu? Of maakt dat niet uit? Na de dodemansrit in Nice en de Afghaanse bijlenzwaaier in de Duitse trein, is dit toch meer dan een definitiekwestie.

De Franse overheid was snel met het etiket ‘terreur’, waarmee ‘Nice’ automatisch in dezelfde politieke context werd geplaatst als de Parijse aanslagen. Het gezag in Duitsland was daar juist langzaam mee. Daar heette het eerst ‘een gruwelijke daad’; pas later bleek de 17-jarige vluchteling te voldoen aan het profiel van een radicale moslim met IS-motivatie. In diens geval op eigen houtje, en opgedaan via internet. Een solist, zo lijkt het, die zijn daad improviseerde. Van de Franse dader zijn profiel en motief minder duidelijk. Hij bereidde zijn daad voor en had medeplichtigen. Maar of hij werd geïnstrueerd door IS of op eigen initiatief handelde, is onzeker.

Deze twee lijken vooralsnog freelancers die op eigen kompas hun daden uitvoerden. Dat zij ‘niet bekend’ zijn bij de veiligheidsdiensten wekt dan ook geen verwondering. Dit lijken gelegenheidsdaders. Vergelijkbaar, maar van een andere orde dan de (getrainde) terrorist die met kalasjnikov en bomgordel een vertrekhal binnenloopt. In zekere zin ook bedreigender - deze daders zijn écht anoniem, wellicht ook voor de organisatie die ze zeggen te dienen. Hoe de samenleving tegen dergelijke aspirant daders te beschermen is een zeer moeilijke opgave. Wie zijn zij?

Uit onderzoek naar individuele ontvankelijkheid voor radicalisering komen steevast dezelfde kenmerken. Personen met vastgelopen levens, depressief, economisch uitzichtloos, gewelddadige jeugd, grote machteloosheid, vervreemd van de samenleving, grote boosheid, bedreigd in hun culturele of religieuze identiteit, een sociale omgeving die begrip heeft voor aanslagen, sterke identificatie met slachtoffers elders. Beloof deze individuen heldendom, succes, avontuur, kameraadschap, een doel met een script, een verhaal en een charismatische leider. En dan ontluikt een nieuwe identiteit, inclusief een nieuwe manier van waarnemen en interpreteren. Daarin wordt alles sluitend gemaakt. Terreur als vermeend legitiem concept, op maat van het individu dat het zich via internet eigen kan maken: dood aan de andersdenkenden, alle roem voor mij. Freelance daders zijn een bijproduct van de georganiseerde terreurgolf. Ze zijn terreur-autodidact dankzij sociale en andere media en gemotiveerd door de aandacht die het oplevert. Dat betekent dus terughoudendheid voor iedereen die de betekenis van een aanslag moet beschrijven. Wees voorzichtig met etiketten en houd mediatijd en -aandacht in proportie. De ene terrorist is de andere niet.