‘Europa is als een huis zonder dak’

Interview Frank Vandenbroucke

Een muntunie zonder sociale schokdempers loopt op den duur vast, voorspelt de Belgische oud-minister van Sociale Zaken.

Foto ANGELOS TZORTZINIS / AFP

Simplisme. Frank Vandenbroucke waarschuwt er herhaaldelijk voor. Het is het laatste wat de Europese Unie op dit moment gebruiken kan, maar het grijpt sinds het Brexit-referendum wel snel om zich heen. Europa moet een grote sprong voorwaarts maken, zegt de één. Nee, zegt de ander, Europa moet terug het hok in. „Ik hoor menigeen ook klagen over het democratisch tekort in Europa. Maar dit zit ’m vooral in doelstellingen en ideeën. In gezond boerenverstand”, aldus de Belgische sociaal-democraat en oud-minister van Sociale Zaken.

Volgens Vandenbroucke, sinds eind vorig jaar hoogleraar in Amsterdam, is het niet allemaal „kommer en kwel”, maar dat neemt niet weg dat het Europese project aan renovatie toe is. De grote politieke onrust die overal de kop op lijkt te steken, is lastig eenduidig te verklaren, maar de Belg ziet een rode lijn: burgers zien de EU, ooit het vanzelfsprekende symbool van welvaart, vooruitgang en vrede, niet langer als een plek die bescherming biedt. De EU is synoniem geworden voor trammelant, of het nu gaat om de euro, Griekenland, terrorisme of immigranten.

Europa krijgt soms wel erg gemakkelijk de schuld, vindt Vandenbroucke. In veel analyses van het referendum kwam de grote sociale ongelijkheid in het Verenigd Koninkrijk naar voren als sterke motivatie om tegen de EU te stemmen. Er zou te weinig oog zijn voor de verliezers van globalisering. Maar volgens de hoogleraar is die ongelijkheid in de eerste plaats vooral het resultaat van Brits beleid. Europa gaat niet over de inrichting van nationale welvaartsstaten.

Toch ontwaart hij ook in de EU, en met name in de muntunie, een ernstige constructiefout die nationale sociale systemen nodeloos verzwakt, zo zette hij onlangs uiteen bij zijn benoeming aan de Universiteit van Amsterdam. Dat staat ook in een lijvig rapport dat binnenkort aan de Europese Commissie wordt overhandigd en waar hij aan meewerkte. Elk modern land heeft buffers en mechanismen om in tijden van crisis een minimum aan waardigheid en vertrouwen te garanderen. Op Europese schaal bestaan die niet. Elke grensoverschrijdende crisis – bestaan er nog andere? – hakt er daardoor snoeihard in.

Met de bankenunie, een soort Europese, door de banken zelf gevulde verzekeringspot, kan dat deels worden verholpen. Banken vertrouwen elkaar weer meer dankzij deze schokdemper. Maar hoe zit het met vertrouwen tussen lidstaten? Dat is nog steeds erbarmelijk laag.

Op sociaal gebied is het in Europa ieder voor zich. Er zijn geen schokdempers. Er is geen ‘sociale unie’. Voor mensen die de middelen hebben, en de opleiding, is dat misschien niet zo’n punt, maar voor wie er minder warmpjes bij zit, is het bedreigend. Een recept, kortom, voor nog meer trammelant.

Biedt Europa geen sociale bescherming?

„Alles wat te maken heeft met gezondheid en veiligheid op het werk is Europese regelgeving. Het reguleren van chemische stoffen of de veiligheidsvoorschriften voor bouwvakkers zijn misschien detailkwesties, maar wel echt belangrijke. Europa is daarin een hele positieve kracht. Op andere domeinen heeft het voor sociale spelregels gezorgd. Zo mag er niet worden gediscrimineerd tussen deeltijd- en voltijdwerkers. Dat is voor een arbeidsmarkt als die van Nederland, met veel deeltijdbanen, ontzettend belangrijk, en het is een goed principe, voor de betrokken mensen, maar ook omwille van eerlijke concurrentie: Nederlandse bedrijven worden niet oneerlijk beconcurreerd door bedrijven die hun deeltijdwerkers slechter behandelen dan hun voltijdwerkers. Want dat mag dus niet.”

„Dat neemt niet weg dat er door de muntunie grote groepen mensen tijdens de financiële crisis meer achteruit zijn gegaan in welvaart dan nodig was. Dat geldt voor Grieken, maar ook voor Spanjaarden en Portugezen. En dan gaat het dus niet om de verliezers van globalisering, maar gewoon over het feit dat we een huis hebben gebouwd waar geen dak op staat. Als je dat doet dan worden mensen nat bij onweer.”

In uw oratie trok u de parallel met de Verenigde Staten.

„In de VS is de werkloosheidsverzekering primair de verantwoordelijkheid van de staten, maar toch zit daar ook een federaal kader omheen. Bij hele ernstige crises springt Washington tijdelijk bij; de staten kunnen ook lenen bij de federale overheid, onder strikte voorwaarden, om te voorkomen dat ze hun elementaire taak – het opvangen van schokken – niet meer kunnen uitvoeren. In Europa ontbreekt zo’n herverzekering. Tijdens de financiële crisis verloren sommige landen al vrij snel toegang tot de kapitaalmarkten. Tegelijk moesten ze flink gaan saneren vanwege de Europese begrotingsregels. De schokdempers moesten al heel snel worden uitgezet, terwijl het eigenlijk goed zou zijn geweest om die hun werk te laten doen. Het resultaat: meer koopkrachtverlies en werkloosheid dan nodig zou zijn geweest.”

De kritiek op uw idee laat zich raden: wij willen Griekse werklozen niet subsidiëren!

„We moeten zeker niet permanent gaan betalen voor de Grieken. Ik pleit niet voor een Europese herverdelingsmachine of voor een Europees werkloosheidssysteem. Het mag geen potje melk worden waar de kat naartoe komt. Het is een beperkte verzekering tegen ernstige schokken. Alleen het feit al dat je schokdempers installeert, verkleint de kans dat je ze ook echt nodig hebt. Omdat de verwachtingen dan anders worden. Een Europa dat anticipeert, en niet alleen maar reageert – dat schept vertrouwen. Natuurlijk moet de EU niet gaan bepalen hoe de Nederlandse werkloosheidswet of het Nederlandse pensioenstelsel er inhoudelijk uit moet ziet. Dat is vaak een kwestie van cultuur en dus aan de Nederlanders. Maar er zijn wisselwerkingen waarover je toch met elkaar afspraken moet maken. Landen zouden moeten inzitten op kwaliteit van elkaars bestel.”

„Vergelijk het met een brandverzekering voor je huis of met vaccinaties: je verwacht dat je buurman dat ook allemaal heeft. Dat heeft niks te maken met gemeenschappelijke identiteit, maar met boerenverstand. Elke muntunie ter wereld kent zulke schokdempers, behalve de onze. Waarom denken wij het ons te kunnen veroorloven om ze niet te hebben? Ik vind het Amerikaanse systeem niet ideaal, maar het illustreert dat je maatregelen moet nemen tegen besmettingsgevaar. Dat wat we vanzelfsprekend vinden in onze omgang met mensen in onze eigen samenleving, vinden we blijkbaar moeilijk als we het op een grotere schaal doen. Dat is erg kortzichtig.”

Premier Rutte zei na de Brexit: het Nederlandse belang staat op nummer één, twee en drie. U zegt: Rutte moet juist meer over de grenzen kijken.

„Ja. Maar met oog op de lange termijn en welbegrepen eigenbelang van de Nederlanders. Ik ben bang voor de buikreactie: minder Europa! Dat zou verkeerd zijn. We moeten feitelijk de tekorten vaststellen en die ondogmatisch aanpakken. Het betekent waarschijnlijk wel meer Europa op bepaalde terreinen. We moeten soevereiniteit en risico’s beter met elkaar delen. Wie daar nu voor achteruit deinst, die schrijft eigenlijk de volgende exit in de agenda. Een sociale unie levert iedereen voordeel op, ook Nederland of Duitsland.”

Wat is dat voordeel?

„Het zou de bankenunie veel sterker en geloofwaardiger maken. We vinden het, terecht, belangrijk dat internationale krediet- en kapitaalmarkten hun rol als private verzekeraars van onze welvaart blijven spelen. Als je pensioenen voor een deel belegt in vermogen in China of India, dan beschermt dat jouw pensioenstelsel een beetje. Risicospreiding, heel goed, maar het werkt maar tot op zekere hoogte: je moet naast deze private verzekering ook een publieke hebben. Waarom zouden banken hun rol ten volle spelen als EU-lidstaten dat onderling kennelijk niet willen? Dat gebrek aan vertrouwen zet een rem op de economische groei. Je hoort mij niet zeggen dat we zonder sociale unie in elkaar zakken. Maar ik denk wel dat we leven met een risico. Het risico van degene die een buurman heeft zonder brandverzekering.”

Voor oratie van Frank Vandenbroucke zie: www.frankvandenbroucke.uva.nl