Zorgen over noodtoestand in Turkije

Erdogan De noodtoestand die Erdogan heeft afgekondigd, maakt het mogelijk de rechten en vrijheden van burgers te beknotten.

Familieleden van gevangen gezette soldaten wachten op nieuws aan de poort van een rechtbank in Istanbul. Sinds vrijdag zijn in Turkije zo’n 60.000 militairen, politiemensen, rechters en ambtenaren opgepakt, ontslagen of geschorst. Foto Bram Janssen/AP

In de nasleep van de mislukte coup heeft de Turkse president Erdogan woensdag voor drie maanden de noodtoestand afgekondigd. Hij maakte het besluit bekend na een urenlange vergadering van het nationale veiligheidskabinet. Erdogan zei dat de noodtoestand de regering in staat stelt om de „dreiging tegen de democratie en de rechtstaat te elimineren” en „snelle en effectieve” maatregelen te nemen tegen de beweging van de imam Fethullah Gülen, die hij verantwoordelijk houdt voor de couppoging van vrijdag.

Volgens artikel 121 van de Turkse grondwet kan de ministerraad de noodtoestand afkondigen als er sprake is van „wijdverbreide daden van geweld met als doel de vernietiging van de vrije, democratische orde”. Dit geeft ministers de macht om buiten het parlement om decreten uit te vaardigen die kracht van wet hebben. Ook kunnen rechten en vrijheden van burgers, zoals het recht op een advocaat na arrestatie, worden beknot.

De reactie van de Turkse regering op de couppoging leidt in Europa tot zorgen over de inperking van rechten en vrijheden van burgers. Diverse landen hebben hun zorgen geuit over het afkondigen van de noodtoestand. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier keurt het af dat Erdogan met „ondemocratische middelen” op de couppoging reageert. Steinmeier zei te hopen dat de noodtoestand zo snel mogelijk weer wordt opgeheven.

Sinds vrijdag zijn in Turkije zo’n 60.000 militairen, politiemensen, rechters en ambtenaren opgepakt, ontslagen of geschorst. Ze worden verdacht van betrokkenheid bij de putsch of banden met de Gülen-beweging. Academici hebben een reisverbod gekregen om te voorkomen dat degenen die de coup steunden het land kunnen ontvluchten. Politieagenten houden willekeurig mensen aan op straat om hun telefoon te doorzoeken op WhatsApp-, Twitter- en Facebookberichten die duiden op sympathie voor de coupplegers.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel belde met Erdogan om haar zorgen uit te spreken over de ferme reactie op de putsch. Ook minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders had woensdag kritiek op de vele arrestaties:

„We moeten een sterk signaal uitsturen waarin we aangeven dat de wet moet worden uitgevoerd.”

Maar Erdogan zei woensdag dat Europese landen niet het recht hebben om kritiek te uiten op het afkondigen van de noodtoestand. Hij wees er op dat Frankrijk en België hetzelfde hebben gedaan na de aanslagen in Parijs en Brussel.

„De maatregel is op geen enkele manier gericht tegen de democratie, de rechtsstaat en vrijheden. In tegendeel, het is juist bedoeld om die te beschermen en versterken.”

In Turkije is wisselend gereageerd op het besluit, waarbij aanhangers en tegenstanders van Erdogan lijnrecht tegenover elkaar staan. Zo twitterde ene Yüksel: „Onze jonge vriend kwam vandaag blij op het werk. ‘De noodtoestand betekent democratie, dat zei de president zelf.’ Ik keek naar zijn gezicht en moest denken aan de tragedie van de jaren 90.” Toen was het leger verwikkeld in een burgeroorlog met de Koerdische guerrillabeweging PKK. De noodtoestand werd telkens verlengd, wat het leger een vrijbrief gaf voor misdaden tegen burgers.