Waarom is Duitsland niet in shock over de terreurdaad?

Aanslag in trein Beieren

Ondanks de aanval met bijl wordt koel gereageerd op angst voor meer terreuraanslagen in Duitsland.

Vluchtelingen kwamen woensdag bijeen in Würzburg om met teksten te laten zien dat zij afstand nemen van de terreurdaad maandag in een trein. Foto Karl-Josef Hildenbrand/ AP

Dat het terrorisme van Islamitische Staat nu ook Duitsland heeft bereikt, maakte het bloedbad duidelijk dat een 17-jarige, vermoedelijk Afghaanse vluchteling maandag aanrichtte in een trein bij Würzburg. Maar het lijkt pas langzaam tot Duitsland door te dringen. Het land is wel geschrokken, maar niet in een staat van shock geraakt.

De meeste politici en media reageerden afgelopen dagen onderkoelder dan in andere Europese landen gebeurt in zulke situaties. Geen minister die zegt dat het land nu in oorlog is. Op een enkele uitzondering na domineert de aanslag allang niet meer de voorpagina’s en de nieuwsuitzendingen. Precies zoals terrorisme-experts vaak aanbevelen: houdt het hoofd koel, maak het niet groter dan het is, hou je bij de feiten. Maar wordt met die onderkoelde reacties het gevaar dat de samenleving bedreigt wel serieus genomen?

Bondskanselier Angela Merkel sprak pas na twee dagen over het drama. Aan het begin van haar persconferentie met de Britse premier Theresa May noemde ze het „een onvoorstelbaar gruwelijke daad”. Ze sprak haar medeleven uit met de slachtoffers, prees de politie, beloofde alles te zullen doen gewelddadig extremisme tegen te gaan – en dat was het.

Ook een aanslag op de stemming

Maar daarmee is de zaak niet afgedaan. Niet voor Merkel en ook niet voor de publieke opinie. Want toen de terrorist met een bijl en een mes zijn medepassagiers te lijf ging, verwondde hij niet alleen vier mensen zwaar (van wie er twee nog in levensgevaar zijn). Hij pleegde ook een aanslag op de stemming in het land, zoals een columnist schreef. Hij gaf een nieuwe impuls aan de debatten over vluchtelingen, over de islam en over de opstelling van Merkels regering in die kwesties.

Het is een schrikbeeld van de regering dat de aanslag „een tweede Keulen” zal blijken, een even grote invloed op de publieke opinie zal hebben als de massale aanrandingen in die stad Oudejaarsnacht. Toen werd het vluchtelingenbeleid van Merkel opeens veel kritischer beschouwd en kreeg de anti-immigratie- en anti-islampartij AfD de wind in de zeilen. Er vond in politiek en samenleving een omslag plaats in denken over vluchtelingen. Het was afgelopen met het onbezorgde enthousiasme over de Duitse ‘welkomscultuur’.

Nu zou de stemming zich nog méér tegen Merkel, haar beleid en de vluchtelingen kunnen keren – al is dat nog niet erg zichtbaar. Maar vergezocht is het niet om te vermoeden, zoals een columnist in de Tagesspiegel donderdag deed, dat vluchtelingen sinds de aanval in de trein met andere ogen worden bekeken. En zeker minderjarige, alleenstaande asielzoekers, zoals de dader in Würzburg.

Van de grote kranten geeft alleen Die Welt de aanslag nog steeds prioriteit boven het andere nieuws, inclusief de ongemakkelijke vragen. ‘Wat heeft dit met de islam te maken?’ luidde donderdag de kop op de voorpagina bij foto’s van Nice, Turkije en Würzburg.

Over de terrorist is nog steeds veel onduidelijk. Of hij werkelijk Afghaan was, of misschien een Pakistaan. Of hij werkelijk 17 was, of misschien wel ouder. Of hij werkelijk afgelopen weekeinde had gehoord dat een vriend in Afghanistan is omgekomen, en hij daardoor een ‘turbo-radicalisering’ heeft doorgemaakt. Of hij al lang in contact stond met Islamitische Staat, of pas sinds hij een afscheidsvideo voor hen maakte. In die video kondigde hij aan de Duitsers „in hun eigen huis” te zullen „afslachten”.

Wat de kwestie extra ingewikkeld maakt, is dat uitgerekend bij de opvang en begeleiding van deze jongen alles goed leek te zijn gegaan. Zijn integratie in Duitsland leek veelbelovend begonnen, daarom kreeg hij ook een pleeggezin.

Gevaarlijke groep vluchtelingen

In Duitsland zijn ruim 52.000 alleenstaande minderjarige asielzoekers. De vrees dat dit een bij uitstek gevaarlijke groep is, is niet terecht, vindt Niels Espenhorst, van de landelijke organisatie voor de opvang van deze jonge vluchtelingen die zonder begeleiding naar Duitsland zijn gekomen.

Ze krijgen juist wel begeleiding, onderwijs, een voogd en worden zo mogelijk bij een pleeggezin ondergebracht. Voor asielzoekers ouder dan 18 jaar is dat niet weggelegd, voor hen zit er vaak niet veel anders op dan maanden in grote opvangcentra te wachten. „Wie zou een groter gevaar lopen te radicaliseren?”, vraagt Espenhorst tijdens een gesprek met buitenlandse journalisten. „Ik denk de groep van 18 jaar en ouder.”

Maar hij erkent dat het gevaar bestaat dat de aanslag pleegouders, of mensen die van plan zijn dat te worden, afschrikt. Wat haal ik in huis? Ook andere mensen die zich voor vluchtelingen inzetten kunnen na ‘Würzburg’ terughoudender worden. Voor de Duitse autoriteiten zou dat een ramp zijn, want de honderdduizenden vrijwilligers spelen een sleutelrol bij de opvang. Vandaar dat minister van Binnenlandse Zaken De Maizière een oproep aan hen deed zich door de aanslag niet te laten intimideren en hun werk voort te zetten.