Mythevorming en beloftes

Hubert Smeets is Oost-Europadeskundige en verbindt om de week verleden met het heden.

Europa is zwak en schizofreen, meent ex-diplomaat Edy Korthals Altes. Europa moet daarom met Rusland een deal over Oekraïne sluiten. Door in een „speciale regeling” vast te leggen dat Oekraïne nooit lid mag worden van NAVO én EU. De expansie van de NAVO is volgens hem namelijk in strijd met een belofte van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken James Baker in 1989 aan Sovjetpresident Michail Gorbatsjov dat het westerse bondgenootschap niet in oostelijke richting zou opschuiven.

Korthals Altes presenteerde deze stelling vorige week donderdag in NRC met ponteneur. Maar klopt het ook? Nee. Gorbatsjov maakt er in zijn memoires uit 1995 geen gewag van. En minister van Buitenlandse Zaken Sjevardnadze heeft het expliciet ontkend. Vanwaar die mythevorming?

Verward door de snelheid van de gebeurtenissen wilde Gorbatsjov na de val van de Berlijnse Muur inderdaad voorkomen dat het nieuwe Duitsland zich bij de NAVO zou voegen. Tijdens geheim beraad in het Centraal Comité van de partij zei hij op 26 januari 1990: „De hoofdzaak is dat niemand er op moet rekenen dat het herenigde Duitsland in de NAVO zal stappen.”

Bondskanselier Kohl wilde echter precies het omgekeerde. Om Gorbatsjov te laten wennen aan het onvermijdelijke, opperde minister van Buitenlandse Zaken Genscher daarom in een van de vele multilaterale besprekingen een embargo op NAVO-uitbreiding ten oosten van de Oder/Neissegrens. Een louter Duits idee. Baker en president Bush sr. namen deze handreiking niet over. „Amerikaanse en West-Duitse politici hadden Gorbatsjov er kundig uit gemanoeuvreerd door de NAVO naar Oost-Duitsland uit te breiden en beloften over de toekomst van de alliantie te vermijden”, concludeerde historica Mary Elise Sarotte in 2014 na een bronnenstudie.

Herfst 1993, toen Midden-Europa naar de NAVO lonkte, ging president Clinton op dit pad verder. Ter geruststelling van het Kremlin zei minister van Buitenlandse Zaken Christopher, op bezoek in Moskou kort nadat president Jeltsin het Russische parlement had weggebombardeerd, dat hij niet met een select clubje in zee wilde. Het Partnership for Peace met de NAVO stond open voor iedereen, ook voor Rusland. Jeltsin vond dat een „briljant idee”.

Harde garanties

Korthals Altes verdonkeremaant deze geschiedenis. Tegelijkertijd jongleert hij met de eis dat Rusland wel „harde garanties” geeft voor de soevereiniteit van de andere Europese buurlanden.

Een goed idee. Ware het niet dat Moskou al een keer zulke garanties heeft gegeven. Nota bene aan Oekraïne, in 1994. Rusland ondertekende toen het Boedapest Memorandum. Daarin bezwoer het, samen met Verenigde Staten en Groot-Brittannië, de onafhankelijkheid van Oekraïne te respecteren in ruil voor het besluit van de jonge staat zijn atoomwapens te ontmantelen. Oekraïne was indertijd de derde kernmacht ter wereld. Mocht Oekraïne worden bedreigd, dan beloofden de grote drie via de Veiligheidsraad te hulp te schieten. Toen Oekraïne daarmee twintig jaar later werd geconfronteerd (annexatie van Krim, Russische militairen in de Donbas) gaf de Veiligheidsraad niet thuis. Door een veto van Moskou.

Heeft Korthals Altes nu betere garanties in de aanbieding als Kiev, eenmaal bezweken onder zijn diplomatieke druk, instemt met een ‘deal’ die Oekraïne feitelijk verbiedt om als onafhankelijk land een zelfstandige buitenlandse politiek te voeren?

Ik denk dat Oekraïners meer sjoege hebben van Realpolitik.