Lokvogel op zoek naar een geleerde en verrader

Stephan Abarbanell

Het debuut van deze Duitse journalist belicht een vrij onbekende periode uit geschiedenis van zowel Palestina als Duitsland. Het verhaal is weliswaar razend spannend, maar het gaat niet al te diep.

Meteen na afloop van de Tweede Wereldoorlog werd Europa overspoeld door ontheemden en medewerkers van internationale hulporganisaties. Overlevenden van de nazi-terreur keerden terug uit de kampen of de onderduik en begaven zich al dan niet op weg naar Palestina, ex-krijgsgevangenen bevolkten de wegen, gewone Duitsers vluchtten voor de Russen naar de Amerikaanse zone. En velen moesten daar worden opgevangen door geallieerde hulpverleners.

Temidden van die chaos situeert de Duitse radiojournalist Stephan Abarbanell (1957) zijn debuutroman Morgenland. En ook al lukt het hem niet echt om zijn belangrijkste personages diepgang en ontwikkeling te geven, de spanning en het verhaal dat hij biedt mogen er zijn.

Vanaf de eerste bladzijden weet Abarbanell – die zelf van joodse afkomst is en zich uitvoerig verdiept heeft in zowel de ontstaansgeschiedenis van Israël als in de wijze waarop patriottistische, geassimileerde Duitse joden in de nazi-tijd klem kwamen te zitten – je op een geloofwaardige manier binnen te leiden in een warrige, maar fascinerende periode uit de naoorlogse geschiedenis.

Hij doet dat aan de hand van een aantal personages, die soms sterk aan die van de Britse WOII-thrillerschrijver Philip Kerr doen denken. De belangrijkste van hen is Lilya Wasserfall, een 22-jarig lid van een ondergrondse zionistische verzetsgroep in het Britse mandaatgebied Palestina. Onverwachts wordt ze door haar leider op een geheime missie naar Duitsland gestuurd om de briljante Duits-joodse chemicus Raphael Lind, uitvinder van een dodelijke gifgas in de Eerste Wereldoorlog, op te sporen, die volgens zijn in Jeruzalem wonende broer Elias (die aan de beroemde schrijver Gershom Scholem doet denken) de oorlog zou hebben overleefd.

Bibliotheek

Een bijrol in de roman is weggelegd voor de kostbare bibliotheek van de vader van de gebroeders Lind. Na diens dood werd die aan Raphael nagelaten en tijdens de oorlog zijn de boeken door de staf van Hitlers ideoloog Alfred Rosenberg in beslag genomen.

Abarbanell schetst in zijn eerste hoofdstukken een mooi beeld van het Palestina van net vóór en net na de Tweede Wereldoorlog. Zionistische gewapende groeperingen plegen er terreuraanslagen op de Britse bezetters. Op de leden van die strijdgroepen wordt door de Britse politie gejaagd. Ze verschuilen zich in de bergen van Galilea. In het kader van de strijd tegen de Britten is het belangrijk dat Lilya Raphael Lind opspoort, want de ontdekkingen van de chemicus kunnen mogelijk voor de zionistische zaak worden ingezet. Lilya is geknipt voor die taak, extra gehard als ze is nadat haar geliefde bij het maken van een bom per ongeluk is omgekomen.

Ook in Palestina overheerst de chaos, zoals blijkt uit de volgende waarneming van Lilya: ‘In dit land bespioneerde iedereen elkaar [...]. De Arabieren de Joden, de Joden de Arabieren, de Engelsen zowel de Arabieren als de Joden en beiden op hun beurt de Engelsen; de Joden bespioneerden zelfs elkaar.’ Beter kun je de toenmalige situatie niet samenvatten.

Lilya reist naar Duitsland via Londen. Daar wordt ze benaderd door de Britse geheime dienst die ook op zoek is naar Raphael, maar dan om een andere reden. In 1941 hadden de Britten hem naar Engeland willen ontvoeren, maar het complot werd verraden door iemand uit hun eigen gelederen. Lilya moet nu als lokvogel dienen om de verklikker te vangen.

Puzzelstukjes

Maar voor het zover is, beleeft ze nog van alles in Duitsland. En natuurlijk schuiven geleidelijk aan alle puzzelstukjes in elkaar. Een van die stukjes is de Amerikaan David Guggenheim, commandant van een VN-vluchtelingenkamp bij München. Niet alleen wordt hij verliefd op Lilya, maar gaandeweg blijkt hij ook nog eens de bij zijn geboorte afgestane zoon van Raphael en een Deense schone te zijn. Het is net iets te veel van het goede. Maar ondanks alle bezwaren, die het literaire gehalte van dit debuut niet ten goede komen, is Morgenland de moeite waard, omdat Abarbanell je een schimmige wereld laat zien die in de literatuur nog niet zo vaak is beschreven.