Roofkunst die maar niet terugkomt

Column Pieter van Os De Amerikaan John Graykowski is op zoek naar kunst van zijn familie. Daarmee heeft de strijd om de restitutie van roofkunst een vrij spectaculair nieuw hoofdstuk gekregen.

Foto Monuments Men Foundation

Omdat de Amerikaan John Graykowski een paar jaar geleden de tijd rijp achtte om op zoek te gaan naar kunst van zijn familie, heeft de strijd over de restitutie van roofkunst een vrij spectaculair nieuw hoofdstuk gekregen. Het blijkt dat door nazi’s geroofde kunst door Duitse autoriteiten is teruggegeven aan… de rovers, de nazi’s die de kunst hadden geroofd.

Graykowski is achterkleinzoon van Gottlieb en Mathilde Kraus, een echtpaar uit Wenen dat na de Anschluss in 1938 vluchtte. Hun kunstcollectie mocht niet mee. De dienstdoende ambtenaar dwong ze als tweede namen ‘Israel’ en ‘Sara’ op te geven. Joden toch?

Een groot deel van hun 160 kunstwerken belandde in de oorlog bij topnazi’s en na de oorlog bij de Monuments Men, de Amerikanen die geroofde kunst verzamelden. Bij vertrek overhandigden zij de werken aan de Beierse en Weense autoriteiten, op voorwaarde dat die de kunst zouden teruggeven aan de oorspronkelijke eigenaars. Dat deden ze zelden, ook niet als die nog in leven waren, zoals het echtpaar Kraus.

Vaker, zo blijkt nu, verkochten ze de kunst voor bodemprijzen aan nazi’s die daarom vroegen. Zoals aan Henriette van Schirach, de vrouw van de veroordeelde oorlogsmisdadiger Baldur von Schirach, ooit ‘Gauleiter’ van Wenen. Roofkunst ging zelfs ‘terug’ naar de weduwe Göring, een van de beruchtste naziplunderaars.

In de Beierse archieven is alles minutieus bijgehouden: In 1953 had Von Schirach al 89 werken gekregen. Haar broer drie jaar later 170. Een voorbeeld dat de Süddeutsche Zeitung in hun baanbrekende artikel over deze zaak naar voren brengt: een schilderij van de Hollander Jan van der Heyden. Het ging voor een paar tientjes naar Von Schirach. Zij verkocht het een jaar later voor 16.100 Duitse marken.

Niemand maalde om het echtpaar Kraus en hun nazaten.

Het fascinerende aan roofkunst is doorgaans de morele ambiguïteit. Een categorisch standpunt is onmogelijk, want hoe ver ga je terug? Wat als de Vlaamse minister van Cultuur teruggave eist (wat ze onlangs deed) van Rubensschilderijen die ooit door Napoleontische troepen zijn meegenomen naar Frankrijk? En als u zegt „teruggeven!”, moet dan niet zo’n beetje alles uit het Louvre of het British Museum terug?

Lastig. Maar in deze Beierse zaak is alles wél gewoon zwart-wit. Als je de brieven leest die Henriette von Schirach schreef om de geroofde kunstwerken opnieuw in bezit te krijgen komt het stopzinnetje op dat ik tot gekmakens toe hoorde in mijn studententijd, en dat Onno te Rijdt vereeuwigde in zijn roman Mores: „Gek geworden?”