Islamitische Staat is een auto-immuunziekte geworden

Gelukkig was IS niet de opdrachtgever, hoor je steeds. Dat maakt het juist erger, betoogt Christiaan Weijts.

‘Het was maar een eenling.’ ‘Hij was niet eens moslim, laat staan jihadist.’ ‘Hij was zelf homo.’ ‘Hij had een oorlogstrauma.’ ‘Hij was psychisch gestoord.’

Het ligt in onze natuur om in de grootste verschrikkingen nog verzachtende troost te willen lezen. Na Orlando, Nice en Würzburg klonken er steevast variaties op dit geruststellende refrein: ‘In elk geval handelde hij niet in ópdracht van Islamitische Staat.’

Zelf denk ik: was het maar een opdracht! Dan bestonden er namelijk een commandocentrum, een communicatiestructuur en een netwerk dat je kon isoleren, ontmantelen en platgooien.

Ik begrijp de redenering wel: zolang het gestoorde eenlingen zijn, is het leger van zwarte doodssoldaten in elk geval nog niet opgerukt tot een Europese frontlijn. Het zijn geen verschanste terroristen die wachten op een sms’je uit Raqqa. In feite is het veel erger. Het klassieke concept van een leger, met een commandostructuur, rekrutering en training, heeft IS getransformeerd tot een ongrijpbaardere, geglobaliseerde entiteit. Eenzame gekken schilderen zelf IS-vlaggen in Beierse schuurtjes, downloaden zelf de terreurinstructieboekjes en bereiden hun daden voor in stilte, zonder overleg, zonder communicatie, zonder sporen – ondoorgrondelijk als een reguliere suïcide.

Maar zonder IS zouden ze het toch ook doen? De mass shootings, onze Tristans, Karstens en Volkerts? Ik vrees van niet. Zoals potentiële zelfdoders de sprong kunnen nemen na de suïcide van een publieke figuur, of na het lezen van Die Leiden des jungen Werthers, zo kan deze lichaamloze entiteit die IS geworden is de potentiële zelf- en massamoordenaars over de streep lokken.

Zoals iedereen zich kunstenaar kan noemen, zo kan iedereen zich ridderen tot soldaat van Islamitische Staat, die heroïek geeft aan de mislukking, die gefaalde levens een geslaagde dood belooft. Wie onder mislukkelingen rekruteert krijgt geheid een imposant leger op de been. De kracht van een leger eenzame wolven is dat het volledig onder de radar van de veiligheidsdiensten kan blijven.

Het nieuwe IS werkt als een auto-immuunziekte en vereist dan ook andere bestrijdingstechnieken dan Al-Qaeda, dat eerder een infectie van buitenaf was. Osama bin Laden zag aanslagen nog als een manier om ‘redevoeringen te verspreiden’: de slachtoffers waren de aandachtstrekkers voor waar het hem werkelijk om ging, de videoboodschappen tegen de westerse levensstijl, goddeloosheid, bemoeienis in het Midden-Oosten, enzovoorts. De aanslag op Charlie Hebdo is door Al-Qaeda opgeëist en droeg ook nog de signatuur van zo’n gewapend pamflet: tegen het krenken van de profeet.

Op Twitter gaat een grapje rond van het type: ‘Heeft IS de hittegolf / het Trumpplagiaat / de kpn-storing al opgeëist?’ Allemaal bezwering, en relativerende humor is nodig. Maar wie opgelucht is omdat IS geen directe opdracht gaf, denkt dat hij een auto-immuunziekte kan bestrijden met antibiotica.

Christiaan Weijts is schrijver.