‘Alcohol verhoogt kans op crimineel kind’

Dat zei advocaat Gerard Spong in HP/De Tijd.

De aanleiding

‘De familie is de bron van al het kwaad’, was de kop boven een driegesprek tussen strafrechtadvocaten Peter Plasman, Inez Weski en Gerard Spong in opinietijdschrift HP/De Tijd. Spong zei daarin het heel vreemd te vinden dat „de strafrechter in zijn oordeel over de mate van toerekenbaarheid het hele neurobiologische aspect weglaat”. Hij gaf een voorbeeld van zo’n aspect: „Als je tijdens de zwangerschap een glas alcohol drinkt, en je doet dat drie maanden lang, dan verhoog je de kans op een crimineel kind met dertig procent.” Die uitspraak checken we.

Waar is het op gebaseerd?

Spong laat weten zijn uitspraak te hebben ontleend aan het boek Het gewelddadige brein van de Britse neurocriminoloog Adrian Raine en „de door hem genoemde literatuurbronnen (in totaal 108)”. Het hoofdstuk dat Spong noemt, over de genetische invloed op misdaad, gaat niet specifiek in op alcoholgebruik tijdens de zwangerschap. Van de 108 bronnen noemt Spong er één die „met name” relevant is: een onderzoek uit 2002 naar de invloed van alcohol tijdens de zwangerschap op de corpus callosum, de verbinding tussen de linker en rechterhersenhelft. Dat onderzoek is gedaan op ratten en er komt geen percentage in voor.

En, klopt het?

Dat alcoholgebruik tijdens de zwangerschap het gedrag van het kind beïnvloedt, is in duizenden onderzoeken aangetoond, zegt Diane Black, bestuurslid van de FAS Stichting Nederland en voorzitter van het Europese FASD verbond. FASD is de verzamelnaam voor alle mentale en fysieke aandoeningen als gevolg van alcohol tijdens de zwangerschap (onder FAS vallen minder aandoeningen). Ook het verhoogde risico op crimineel gedrag bij mensen met FASD is veel onderzocht, zegt Black.

In een van de eerste studies hiernaar, uit 1996, zei 60 procent van de 415 respondenten met FASD (vanaf 12 jaar oud) weleens in aanraking te zijn geweest met justitie. Ongeveer de helft had in beperking gezeten, ofwel vanwege mentale gezondheidsproblemen, ofwel vanwege een delict. Ook latere studies laten zien dat mensen met FASD hersenbeschadigingen hebben waardoor ze meer risico lopen op crimineel gedrag.

Het verband tussen blootstelling aan alcohol voor de geboorte en criminaliteit is dus „overduidelijk”, zegt Black. Maar de statistieken verschillen per studie. Zo schat een onderzoek uit 2011, gebaseerd op gegevens uit Canada, dat jongeren met FASD 19 keer zo veel kans hebben in de gevangenis te belanden. Een andere studie uit 2011 stelt dat volwassenen die tijdens de eerste drie maanden in de buik van hun moeder zijn blootgesteld aan minstens één glas alcohol per dag, drie keer zo veel kans hebben op een levenslange gedragsstoornis. Dat is een percentage dat vrijwel overeenkomt met dat van Spong, maar het gaat niet specifiek over criminaliteit.

Ook Guus Smit, neurobioloog aan de VU, zegt: de opmerking van Spong klopt, maar de cijfers zijn niet te herleiden tot de literatuur. De hersenbeschadigingen die ontstaan door blootstelling aan alcohol zorgen voor hyperactieve kinderen, zegt hij. „Ze vertonen veel impulsiviteit en hebben weinig vermogen tot reflectie op het eigen handelen.” Deze kinderen lopen een groot risico te vervallen in „allerlei ellende”. „’s Nachts nog even snel met zijn zessen op een brommer duiken na twintig bier en ongein uithalen – dat soort gedrag is typisch FASD.”

Het komt vaker voor dan we denken, zegt hij. Veel FASD-kinderen krijgen volgens hem ten onrechte de diagnose ADHD. Ook blijven vrouwen doordrinken als ze niet weten dat ze zwanger zijn. „En een paar keer flink dronken worden in de eerste paar maanden van de zwangerschap is al genoeg.”

Conclusie

Het percentage dat Spong noemt, komt niet voor in de literatuur. Maar het verband tussen blootstelling aan alcohol tijdens de zwangerschap en risico op crimineel gedrag is onomstreden. We beoordelen de bewering van Spong dan ook als grotendeels waar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt