In het begin is het wat ongemakkelijk, die gemengde wc

Gelijke rechten voor transgenders Utrecht heeft de primeur: de stad heeft het eerste stadhuis met genderneutrale wc’s. Ook op het ministerie van Onderwijs en bij universiteiten komen ze.

Drukte bij de damestoiletten op stadsstrand Blijburg in Amsterdam. Foto Amaury Miller

Eerder deze maand werden in het Utrechtse stadhuis officieel de aanduidingen voor „mannen” en „vrouwen” van de wc-deuren verwijderd. SP-wethouder Paulus Jansen verrichtte de handeling in het bijzijn van Anne Marijke Podt. Het D66-raadslid had een motie ingediend ten bate van transgenders die van sekse willen veranderen of zich bij de categorieën „mannen” of „vrouwen” niet thuisvoelen omdat ze ergens tussenin zitten. De motie was zonder verder debat overgenomen door het college. Utrecht heeft dus als eerste een stadhuis met genderneutrale wc’s. Iedereen kan erop: mannen, vrouwen en transgenders dus. De wethouder beslist nog over invoering van genderneutrale wc’s in de andere, niet-publieke gemeentegebouwen. De gemeente ziet als extra voordeel van de genderneutrale wc dat vrouwen niet zo lang meer hoeven te wachten terwijl de mannen-wc alle ruimte heeft.

Het besluit ging volgens sommige raadsleden wel erg snel. Veel vrouwen vinden het lastig als er mannen in hun toilet zijn. Ook niet alle mannen vinden het prettig als er vrouwen bij zijn als ze staan te plassen.

Volgens Marleen Haage, fractievoorzitter van de PvdA in de gemeenteraad, moesten er die avond van het besluit veel belangrijke kwesties worden behandeld, zodat dit er een beetje bij inschoot. Ze is niet zo enthousiast over de gemengde wc’s. „Je hoeft niet religieus orthodox te zijn om het niet prettig te vinden”, zegt ze. „Er zijn heel veel vrouwen die zeggen dat ze in de toiletruimte even wat lippenstift willen aanbrengen of een bh willen rechttrekken, en daar hoeft dan niet een man naast te staan.”

Ook op middelbare scholen

Genderneutrale wc’s, eigenlijk gemengde wc’s, zijn in opmars. Ze komen ook in middelbare scholen en universiteiten. Maandag 4 juli onthulde minister Jet Bussemaker (PvdA) een genderneutrale wc in haar ministerie van OCW. Amsterdam University College heeft ze sinds maart. Bij een stemming op Facebook was tweederde van de Amsterdamse collegestudenten vóór en eenderde tegen. Een groepje van dertig studenten was fel tegen. De Universiteit Leiden houdt een proef in een gebouw voor studenten in Leiden en op een plek op de campus Den Haag en gaat die eind deze zomer evalueren.

Het verzoek kwam via de diversity officer die via een klankbordgroep en discussiegroepen de behoeften peilt. Daar kwam het voorstel op tot genderneutrale wc’s. Het LUCAS-instituut van de Faculteit Geesteswetenschappen heeft in juni ook bordjes verwijderd. Maar er zijn nog veel traditionele wc’s in die gebouwen.

Overal staan transgenders meer in de aandacht. En ook in andere landen komen meer genderneutrale wc’s. Zweden had ze allang. In de Verenigde Staten wordt juridische strijd geleverd tegen zuidelijke deelstaten die transgenders beboeten die niet overeenkomstig het geslacht op hun geboortecertificaat naar de wc gaan.

Volgens Corine van Dun van het Transgender Netwerk Nederland zijn sekseneutrale wc’s vooral bedoeld voor mannen of vrouwen die in transitie zijn naar een ander geslacht. Zo’n transitie duurt ongeveer vier jaar, het betreft in Nederland tussen de 2.000 en 3.000 mensen.

In de overgangsfase is geslachtsverandering zichtbaar en dan reageren de anderen soms vreemd in een wc-ruimte, zegt Van Dun.

Ze ging 28 jaar geleden zelf over van man tot vrouw. „Toen voelde ik mezelf ongemakkelijk op het toilet. Ik hield mijn plas op.” Ze ging louter naar het toilet als ze zeker was dat ze alleen was. „Ik heb meegemaakt dat er vreemd naar me werd gekeken. Bijvoorbeeld als ik mijn kind aan het verschonen was op een damestoilet op zo’n plastic kussen. En dan had ik ook nog een zware stem.”

Voor leerlingen die over hun sekse twijfelen is dat volgens haar nog moeilijker. „Als ze uit de kast komen, worden ze geplaagd en gepest. Op het toilet word je er keihard mee geconfronteerd”, aldus Van Dun. Een apart transgendertoilet zou geen oplossing zijn omdat dit juist weer extra aandacht vestigt op de transgender. „Dat is stigmatiserend”, vindt ze.

Het Transgender Netwerk Nederland wil niet alle toiletruimten genderneutraal maken, maar bepleit een driedeling: een derde mannen, een derde vrouwen en een derde gemengd. „Instanties kunnen het zelf vormgeven”, zegt Van Dun. In een gemengde toiletruimte zou het urinoir dan ook achter een deur moeten.

Het simpelst was het besluit van de stad New York vorige maand om per 1 januari 2017 alle enkelvoudige wc’s genderneutraal te maken, dus niet de hokjes in een grotere toiletruimte. Dan gaan alle genders nog steeds niet samen naar dezelfde wc-ruimte.

Hoewel PvdA-fractievoorzitter Haage de wc niet graag met mannen deelt, ziet ze wel dat transgenders een reëel probleem hebben. En het wordt niet minder door het verhangen van een toiletbordje, zegt ze. „We moeten zorgen dat de discriminatie stopt op straat. Dat ze niet worden uitgescholden.” Ze hoopt dat de gemengde wc een aanzet is voor meer discussie over intolerantie voor transgenders.