Wat we wel en niet weten over de coup

Tien vragen Vele duizenden militairen zijn gearresteerd en ambtenaren ontslagen, maar wie er nu echt achter de mislukte poging tot staatsgreep zaten en wat de achtergrond was, is nog nauwelijks bekend. Een poging tot verduidelijking.

Foto Ozan Kose/AFP

1. Wat wilden de coupplegers?

Nadat de coupplegers, verenigd onder de naam ‘Peace at Home Council’, vrijdagavond bruggen en gebouwen hadden bezet, slaagden zij erin de staatszender TRT binnen te dringen waar ze de nieuwslezer dwongen een verklaring voor te lezen. Volgens die verklaring was het doel van de coup om de democratische en seculiere orde in het land te beschermen en de mensenrechten te waarborgen die onder president Erdogan zouden zijn uitgehold. Ook eisten ze een nieuwe grondwet. Over de ware toedracht is nog veel onduidelijk. Volgens de Turkse krant Hürriyet zou de zittende regering van plan zijn geweest een reeks ontslagen door te voeren binnen het leger, en waren de coupplegers bang voor hun positie. Premier Benali Yildirim verklaarde maandag documenten in handen te hebben die details prijsgeven over de precieze plannen van de coupplegers. Daarin zou onder meer staan hoe de ministersposten en andere functies zouden worden verdeeld.

2. Welke mensen worden nu opgepakt?

President Recep Tayyip Erdogan heeft gezegd dat hij de Turkse staatsinstellingen wil bevrijden van het „virus” dat aanhangers van geestelijk leider Fethullah Gülen volgens hem vormen. De Turkse regering was hier al 2,5 jaar mee bezig voor de couppoging van afgelopen vrijdag. De Gülen-beweging vormt volgens Erdogan een soort parallelle staat binnen de Turkse overheid. Zo werden afgelopen april al zo’n 200 functionarissen gearresteerd die banden zouden hebben met Gülen.

Premier Yildirim verklaarde maandag dat sinds afgelopen vrijdag 7.543 personen zijn gearresteerd. Onder hen zouden 6.030 militairen zijn, onder wie 103 generaals en admiraals. Daarnaast zou het gaan om honderden rechters en aanklagers.

In Turkse media wordt gemeld dat de belangrijkste arrestant majoor-generaal Mehmet Disli is, een lid van de militaire generale staf. Hij zou het brein achter de coup zijn. Tijdens het begin van de staatsgreep zou hij stafchef Hulusi Akar op luchtmachtbasis Akincilar in Ankara hebben laten arresteren. Opmerkelijk is dat Disli de broer is van Saban Disli, vicevoorzitter van Erdogans AKP-partij.

Andere voorname arrestanten zijn Akin Öztürk, tot 2015 hoofd van de luchtmacht, en Muharrem Köse, een voormalige adviseur van de stafchef. Köse zou een volgeling van Gülen zijn.

Behalve arrestaties zijn volgens het Turkse staatspersbureau Anadolu ondertussen zo’n 9.000 overheidsdienaren ontslagen. Het zou onder anderen gaan om zo’n 8.000 politieagenten en verder om rechters, aanklagers en tientallen gouverneurs.


Bron: Al Jazeera/Reuters

3. Is de coup in scène gezet?

Er doen allerlei geruchten de ronde dat de coup door Erdogan zelf zou zijn geënsceneerd met als doel zijn machtspositie te verstevigen. Hoewel de president inderdaad sterker uit de chaos lijkt te komen, verwerpen de meeste experts deze complottheorie. Kristian Brakel, hoofd van de Duitse Heinrich Böll Stichting in Istanbul, merkte in een interview met Deutsche Welle op: „Kijk naar de beelden van de president als hij zijn eerste statement maakt bij CNN Türk. Hij zit in een soort fotohokje en praat in zijn iPhone. Ik denk dat een president die zich goed in de media weet te presenteren een ander medium zou hebben gekozen, en niet dit amateuristische dat zijn woorden geen kracht bijzette. Je ziet een man die de situatie op dat moment niet onder controle heeft. Het zijn allemaal argumenten tegen het idee dat de regering het zelf in scène heeft gezet.”

4. Zijn er militairen gelyncht?

Op een brug over de Bosporus zijn inderdaad soldaten door een woedende menigte gelyncht nadat ze zich zaterdagochtend vroeg hadden overgegeven aan de politie. Hoeveel is onbekend. De agenten lieten de menigte daarbij schijnbaar grotendeels begaan. Op internet zijn beelden te zien van soldaten liggend in een plas bloed en omstanders die tegen hun vermoedelijk levenloze lichaam aantrappen.

Er zijn berichten dat van een of meerdere soldaten de keel is doorgesneden, maar of dat klopt is niet duidelijk. Het is op de beelden niet te zien. Ook zouden er soldaten in de Bosporus zijn gegooid, maar ook daar zijn geen beelden van. Er zijn wel foto’s van groepen soldaten die door woedende burgers met broekriemen worden afgeranseld.

Voorafgaand aan dit geweld zouden minimaal twee burgers door soldaten vanaf de brug zijn doodgeschoten, wat de wraakacties mogelijk verklaart. Ook zijn er beelden van soldaten die worden mishandeld door binnenstormende burgers in de studio’s van de staatsomroep die ze op vrijdagavond hadden bezet.

5. Wie zijn de doden?

Bij de couppoging zijn 232 mensen omgekomen, zei premier Yildirim maandag. Onder hen zijn 208 „martelaren”, de term die de regering gebruikt voor mensen die zich tegen de coup hebben verzet, en 24 mensen die aan de couppoging hebben deelgenomen. In die groep van 208 doden zitten naast zestig politie-agenten en drie soldaten ook 145 burgers. Volgens verschillende berichten is geschoten op betogers die zich verzetten tegen de couppoging, onder meer op de twee bruggen over de Bosporus die waren afgesloten en bij het internationale vliegveld van Istanbul. Ook zouden er burgerslachtoffers zijn gevallen bij de beschietingen en bombardementen van het parlement en het presidentiële paleis in Ankara. Volgens de Turkse premier zijn er 1491 aanhangers van de regering en vijftig coupplegers gewond geraakt.

Foto AFP

Aanhangers van Erdogan houden een vlag vast tijdens een begrafenis van slachtoffers van de mislukte coup. Foto AFP

6. Wat deden de moskeeën ?

Kort nadat Erdogan via zijn telefoon is geïnterviewd door CNN-Türk, om half elf Turkse tijd (half twaalf in Nederland), klinkt vanuit moskeeën een oproep tot gebed. In de meeste gevallen is dat het sela-gebed, dat traditioneel wordt gebruikt bij begrafenissen, maar ook als een oproep op bijzondere momenten. Duizenden mensen, overwegend mannen, gaan daarna de straat op om gehoor te geven aan Erdogans oproep om zich te verzetten tegen de coup. Op een aantal plaatsen lopen mannen met een megafoon door de straat om deze oproep verder te verspreiden. Op zondag klinkt dit sela-gebed opnieuw vanuit de luidsprekers van de ongeveer 85.000 moskeeën in Turkije, maar nu om de „martelaren” te herdenken die bij de couppoging zijn omgekomen.

7. Wat waren de doelwitten?

Het eerste signaal dat er iets aan de hand was, kregen de Turken toen soldaten de twee belangrijkste bruggen over de Bosporus afsloten, rond half tien Nederlandse tijd. Boven Ankara en Istanbul verschijnen F-16’s en helikopters. In Ankara worden regeringsgetrouwe topofficieren, onder wie de stafchef, gegijzeld. Soldaten bezetten tegen elf uur de gebouwen van de staatszender in Ankara en Istanbul, en later andere media. Rond middernacht komen er berichten over beschietingen in Ankara (parlementsgebouw) en Istanbul (vliegveld). Een poging het hoofdkwartier van de inlichtingendienst in te nemen, mislukt.

8. Kwamen ze te laat om Erdogan te arresteren?

Het lijkt er inderdaad op dat 25 militairen die in drie helikopters naar het vakantieverblijf van Erdogan in Marmaris vlogen, vrijdagavond aankwamen op het moment dat de president al was verdwenen. „Ze hebben plaatsen gebombardeerd waar ik net was vertrokken. Ze dachten waarschijnlijk dat ik er nog was”, zei Erdogan er zelf over. Volgens een regeringswoordvoerder is de president „op enkele minuten na” aan de dood ontsnapt. De Turkse krant Hürriyet heeft gemeld dat Erdogan vrijdagavond ongeveer een uur voordat de coup begon op de hoogte was gesteld door de loyale legercommandant Umit Dundar die de voorbereidingen op de staatsgreep had bemerkt. Dat zou verklaren waarom de president Marmaris tijdig wist te ontvluchten. Bij het hotel in Marmaris is het nog wel tot een schotenwisseling tussen de aanvallers en bewakers van de president gekomen. De schoten zijn onder anderen gehoord door Nederlandse toeristen die in de badplaats verbleven. Er zouden twee doden zijn gevallen. Volgens CNN Türk daalden de aanvallers via touwen af vanuit de helikopters. Maandag meldde de zender dat van de 25 aanvallers er nog 21 op de vlucht zijn.

9. Hoe zijn de media gebruikt?

De coupplegers lijken zich onvoldoende bewust te zijn geweest van het belang dat de sociale media hebben in de hedendaagse samenleving, ook tijdens een staatsgreep. In eerste instantie richtten ze hun aandacht vooral op de staatstelevisie en dwongen de presentatrice hun verklaring voor te lezen. Pas uren later haalden ze ook CNN Türk en andere particuliere zenders uit de lucht. Op CNN Türk was toen via Facetime allang een verklaring van Erdogan vanaf zijn vakantieadres te zien en te horen geweest waarin hij zei dat de toestand onder controle was.

Omdat de coupplegers het telefoonnetwerk niet hadden platgelegd, kon Erdogan een sms-bericht versturen aan Turkse burgers waarin hij de bevolking opriep om de straat op te gaan. Weliswaar beperkten de coupplegers het verkeer via Facebook, Twitter, YouTube en andere sociale media, maar veel Turken slaagden erin die blokkade te omzeilen met VPN, afgesloten datanetwerken. Zo horen ze dat Erdogan naar Istanbul is gegaan en oproept zich tegen de staatsgreep te verzetten. Ook horen ze dat het buitenland de coup afwijst.

10. Hadden F-16 piloten Erdogan kunnen neerhalen?

Dat is wat een niet met name genoemd ex-officier tegen het persbureau Reuters heeft gezegd. Bij de couppoging zijn zeker zes F-16’s de lucht in gegaan. Nadat de Gulfstream van Erdogan van het vliegveld bij Marmaris was opgestegen, hebben zeker twee F-16’s van de coupplegers „hun radar gelockt op zijn vliegtuig en de twee F-16’s die hem beschermden”, zei de ex-officier. „Waarom ze niet hebben geschoten is een mysterie.”

Een andere hoge functionaris zei tegen Reuters dat het vliegtuig van Erdogan „moeilijkheden in de lucht” had gehad, zonder details te geven. Uit vluchtgegevens blijkt dat het toestel van Erdogan een tijdje in cirkels in de buurt van Istanbul heeft gevlogen voordat hij daar, om tien voor half drie Nederlandse tijd, landde.

Overigens zijn alle F-16’s tijdens de couppoging bijgetankt door twee tankvliegtuigen van de luchtbasis Incirlik, die door ondere anderen de Amerikanen wordt gebruikt bij luchtacties boven Syrië en Irak. De commandant van de basis, generaal Bekir Ercan Van, wordt beschuldigd van betrokkenheid bij de couppoging.