Was de dader jihadist, gestoord of allebei?

Portret De aanslagpleger

Bij de dader werden in 2004 tekenen van een beginnende psychose vastgesteld.

Politieagenten patrouilleren op de Promenade des Anglais in Nice. Foto Luca Bruno / AP ©

Was Mohamed Lahouaiej Bouhlel, de 31-jarige Tunesiër die met een 19-tons koeltruck donderdag in Nice 84 mensen doodde, een jihadist, een gewelddadige gek of allebei? In het weekend na de terreurdaad op Quatorze Juillet zoeken Franse politieonderzoekers en mensen uit zijn omgeving nog altijd naar een bevredigend antwoord. Handelde hij alleen? En zo ja, stond hij onder invloed van propaganda van terreurgroep Islamitische Staat?

In het wijkje Le Ray in het noorden van Nice, waar Bouhlel in torenflat ‘Le Bretagne’ woonde tot hij ruim een jaar geleden zijn vrouw en kinderen verliet, lijken niet veel mensen hem te kennen. De mensen die hem wél hebben meegemaakt, noemen hem „raar”, „gestoord” en „op zichzelf”. Hij zou geregeld gewelddadig zijn geweest, ook tegen zijn vrouw. Zij zelf werd, net als vier anderen uit de directe omgeving van Bouhlel, vrijdag opgepakt. Daar kwamen zondag nog twee arrestaties bij.

Buurtbewoners in het oosten van Nice, waar hij recenter neerstreek, bevestigen het beeld van „een gek”. Twee gehoofddoekte vrouwen voegen er zaterdagavond desgevraagd aan toe dat ze hem „nooit als gelovige hebben beschouwd”. Hij deed niet aan de ramadan, zou een alcoholprobleem hebben gehad en al jaren varkensvlees hebben gegeten. Hij deed „bizarre dingen”, verklaarde een zekere Karim uit zijn directe omgeving tegen Le Monde. „Hij plaste en poepte in zijn appartement. Hij sloeg een keer zijn schoonmoeder.”

Volgens de Franse procureur François Molins van het terrorismeparket in Parijs was Bouhlel „totaal onbekend” bij de inlichtingendiensten. Hij is „nooit voor radicalisering opgemerkt”. Wel is de in Tunesië opgegroeide man in Frankrijk meermalen in aanraking geweest met justitie voor kleine delicten. Afgelopen maart werd hij voor het eerst veroordeeld. Hij kreeg zes maanden voorwaardelijk wegens wapengeweld.

Maar de Franse premier Manuel Valls, die zich laat voorstaan op zijn onbuigzaamheid, leek vrijdag al zeker van zijn zaak. In het journaal op publieke zender France 2 noemde hij Bouhlel „een terrorist die zonder twijfel banden heeft met radicaal islamisme”. Minister van Binnenlandse Zaken Bernard Cazeneuve, verantwoordelijk voor terreurbestrijding, was op exact hetzelfde moment in het concurrerende nieuws van TF1 een stuk voorzichtiger. „Nee, niet op basis van onze informatie”, zei hij gevraagd naar een bevestiging van moslimfundamentalistische antecedenten van de aanvaller.

Bouhlel was ‘soldaat van IS’

Dat de aanslag zaterdag alsnog werd opgeëist door IS was voor de entourage van Valls bijna een geruststelling. „Uiteindelijk heeft IS het opgeëist”, twitterde zijn woordvoerder. Bouhlel is volgens IS-mediadienst Amaq „een soldaat” die „gereageerd heeft op de oproepen om onderdanen van de landen van de coalitie die Islamitische Staat bestrijdt aan te vallen”.

De authenticiteit van die verklaring lijdt geen twijfel, reageerde de voorname Franse jihadspecialist David Thomson op radiozender France Info. „Nog nooit heeft het persagentschap van Daesh een aanval op opportunistische wijze opgeëist”, zei hij. Dat had bijvoorbeeld gekund bij de ramp met het toestel van EgyptAir dat in mei om onduidelijke redenen in de Middellandse Zee stortte. Maandagochtend herhaalde Cazeneuve dat „nog geen banden” tussen Bouhlel en „terroristische netwerken vastgesteld zijn”.

De minister houdt het er inmiddels op dat Bouhlel „heel snel geradicaliseerd is” en dat Frankrijk kennis heeft gemaakt met „een nieuwe werkwijze” van terroristen. Volgens politiebronnen van onder andere Libération zouden zijn vrienden in verhoren dat beeld hebben bevestigd.

Een nichtje waarmee Bouhlel regelmatig uitging, verklaarde tegenover Le Journal du dimanche (JDD) dat hij recent opeens met drinken was gestopt. Nice was sowieso de laatste jaren vruchtbare grond voor radicaliseringen: meer dan honderd mensen zijn volgens de gegevens van Thomson naar Syrië afgereisd.

Dader kreeg antipsychoticum

Maar dat de dader psychische problemen had, lijdt weinig twijfel. Zijn vader in het Tunesische M’saken liet de BBC een doorverwijzing naar een psychiater uit 2004 zien. De arts liet JDD weten dat hij destijds vermoedde dat de 19-jarige jongen „het begin van een psychose” had. Hij schreef hem onder andere het antipsychoticum Haldol voor. Juist dat jaar ging hij voor het eerst naar Frankrijk, waar hij in 2008 een eerste tijdelijke verblijfsstatus kreeg. Of hij daar ooit behandeld is, is niet bekend. Volgens de vader is hij medicijnen blijven slikken. Zonder islamitisch terrorisme uit te sluiten, vergelijkt de krant hem met Andreas Lubitz, de suïcidale piloot van GermanWings die in 2015 met 72 passagiers tegen een berg vloog.

„Niets verhindert iemand die instabiel is om jihadist te worden”, zegt Thomson. Want de symboliek van een aanslag op 14 juli, de Franse nationale feestdag, is niet mis te verstaan. De werkwijze van Bouhlel sluit bovendien aan op het advies van IS-zegsman Abou Mohammed Al-Adnani uit 2014 om bij gebrek aan explosieven of munitie een ongelovige met stenen, messen „of door hem aan te rijden met uw auto” te doden.

In de gehuurde vrachtwagen van Bouhlel vond de politie een nep-kalasjnikov en een nep-M16 automatisch wapen. Wie moeite doet deze symbolen van de internationale terreur mee te torsen „is sowieso gevallen voor de propaganda van IS”, zei psychiater en criminoloog Roland Coutanceau op France Info.