Niet alleen in Nice is de angst voelbaar

Herdenkingen Inwoners van Nice proberen het normale leven op te pakken, maar de angst blijft – ook buiten de getroffen stad. Het trauma raakt heel Frankrijk, zeggen psychologen.

Soldaten van het Franse Vreemdelingenlegioen patrouilleren op de Promenade des Anglais. Foto Eric Gaillard/Reuters

Een jonge vrouw met een hoofddoek zakt voor de bloemenzee op de Promenade des Anglais plotseling in elkaar. Haar vriend vangt haar op, vreemden geven water om haar gezicht mee te deppen. Ze is flauwgevallen, overmand door emotie.

Foto Francois Mori/AP

Foto Francois Mori/AP

De politie roept er hulpdiensten bij – niet voor het eerst vandaag, even verderop zit een wit weggetrokken man op de stoep nog bij te komen. De vrouw was er donderdagnacht niet bij, geen van haar vrienden of familieleden is getroffen. Ze komt hier om de onbekende doden en gewonden te herdenken. Tientallen mensen branden kaarsjes, laten knuffels achter, de hele dag door. Ze praten op zachte toon met elkaar, velen huilen. De meeste mensen hier waren net als de jonge vrouw niet aanwezig bij de aanslag. Ze waren „in de buurt”, „bijna gegaan”, „net ervoor vertrokken”, of „normaal altijd op die plek”.

Hoewel het gewone leven wordt hervat – „We moeten wel doorgaan”, zegt een verkoper in de winkelstraat – is de tragedie nog altijd onmiskenbaar aanwezig. Onbekenden spreken elkaar aan. Vrienden bellen, zoeken een terras op of vinden elkaar in de kerk. „Nice heeft pijn”, zegt een vrouw, net na de drukbezochte zondagsmis bij de kathedraal in de oude stad van Nice. „De hele mensheid heeft pijn”, reageert een bekende.

Voor de slachtoffers en voor nabestaanden is opvang geregeld. Voor andere mensen met zorgen en angsten is op dit moment „simpelweg nog geen mankracht en tijd”, zegt een psychologe bij een van de opvangplekken. Logisch, maar deze angst moet wel serieus worden genomen, legt Albert Moukheiber, psycholoog en psychotherapeut in Parijs uit. „Het zijn geen aanstellers, iedereen verwerkt dit op een andere manier. Mensen zijn sociale dieren. We kunnen ons getraumatiseerd voelen, zelfs als we er niet bij waren.” Het is dus normaal als mensen nu sneller bang, misselijk of intens verdrietig zijn, of slecht slapen, nachtmerries hebben en zelfs flauwvallen. Psychotraumatologe Marie-Claude Lenes noemt het een „traumatiserende gebeurtenis” en een „terechte collectieve angst”.

Foto Francois Mori/AP

Op de Promenade des Anglais werd vandaag een minuut stilte gehouden ter nagedachtenis van de slachtoffers. Foto Francois Mori/AP

Frankrijk is, zo voelen veel burgers het inmiddels, in oorlog. Sinds de aanslagen bij Charlie Hebdo zijn 237 doden gevallen door terroristische aanvallen. Het land is geraakt in zijn kern door juist een aanslag te plegen op de dag dat de eenheid werd gevierd, op een plek en tijdstip waar burgers zich mee identificeren. Het was bovendien een aanval van één man die als enige wapen zijn vrachtwagen had. Een onverwachte aanslag, waartegen de noodtoestand niet hielp. Die onveiligheid, onmacht en onzekerheid vergroten de angst, aldus psychiater Hélène Romaro tegenover zender Europe1. Het is nooit helemaal veilig en daar is niets aan te doen.

Collectief trauma

„Sinds januari 2015 is de Franse maatschappij in een permanente staat van ongerustheid en spanning”, zei socioloog Gérôme Truc in de Franse krant Libération. Toeristen waren al banger om Parijs te bezoeken, het aantal meldingen van verdachte pakketjes neemt sinds de aanslagen bij Charlie Hebdo toe en het aantal voorgeschreven angstremmers en slaapmiddelen zou zijn gestegen.

Volgens Truc blijkt uit eerdere onderzoeken dat een maatschappij rond de zes tot negen maanden nodig heeft om te herstellen van dergelijke drama’s. Die hersteltijd krijgt Frankrijk tussen de aanslagen bij Charlie Hebdo, die in november en nu deze nauwelijks. Franse media noemen het de laatste dagen steeds vaker een ‘collectief trauma’, waarvan de langetermijngevolgen volgens Truc nog nauwelijks te voorspellen zijn. De collectieve verwerking ervan zal gevonden moeten worden in het delen, zegt psycholoog Moukheiber. Praten, samenzijn en troost vinden in gezamenlijke rituelen en op gezamenlijke plekken.

Maar rondom een van die rituelen, de minuut stilte op maandagmiddag op de Promenade, manifesteert het Franse trauma en de verwerking daarvan zich op een andere manier. ‘UNiceOnNous’, staat op de promenade in grote letters gegraffitied, een woordspeling op ‘laten we ons verenigen’, maar als de Franse premier Valls het monument benadert wordt hij uitgefloten. Nee, de mensen in deze stad, waar Front National populair is, zijn niet zozeer bang om hier te komen en weer in de menigte te staan. Ze zijn vooral boos.

Op straat ontstaan politieke discussies, een man zwaait met een spandoek met de tekst ‘Weg met politici, respecteer onze slachtoffers’, een ander zegt voor Italiaanse tv-camera’s dat de grenzen moeten worden gesloten, afgebroken door iemand die benadrukt dat het „dit keer niet bekende mensen of yuppen zijn die geraakt zijn, maar de gewone mensen”. Een man roept: „Criminelen!” Anderen sussen hem: „Politici kunnen hier toch niets aan doen?” De man weer:

„En al die doden dan? Wie is de schuldige?”

Na hoeveel doden en afschuwelijke aanslagen zal de Franse maatschappij haar cohesie en veerkracht kwijt zijn, vraagt hoofdredacteur van financieel blad La Tribune zich af in zijn laatste commentaar. „Dan pas zal IS hebben gewonnen.”