Met database op zoek naar ‘verraders’

Na de mislukte Turkse coup

Overheidsapparaat wordt uitgekamd, agenten zijn ontslagen. Niet ieder mag het land uit. „Onze kinderen zijn geen verraders.”

Ex-luchtmachtgeneraal Akin Öztürk, te midden van medeverdachten. Murat Kula/Anadolu Agency

Buiten de Caglayan rechtbank in Istanbul staat een kleine man van een jaar of vijftig. Hij zoekt zijn zoon, een dienstplichtige militair. Sinds vrijdagavond heeft hij niets meer van hem vernomen. Het lijkt erop dat hij vast zit op verdenking van betrokkenheid bij de mislukte staatsgreep.

Zijn vader maakt zich vreselijk zorgen en beent op en neer op de stoep van het enorme bruine complex. Niemand geeft hem informatie. „De politie zegt dat ik niet te veel vragen moet stellen. Straks denken ze dat ik ook iets met die coup te maken heb.”

Zijn naam wil hij daarom ook niet in de krant. Bang om op een verkeerd lijstje te komen.

Dat geldt vandaag voor de meeste mensen in Turkije. Als een journalist ze aanspreekt schrikken ze en wimpelen af. „Ik zit nu in een complexe situatie. Succes”, zegt een gepensioneerde generaal kortaf voor hij de telefoon op hangt.

In het land is een grote zuivering gaande. Het ambtenarenapparaat wordt van boven tot onder uitgekamd op zoek naar ‘verraders’. Op maandag zijn ruim 9.000 mensen ontslagen. Ongeveer de helft daarvan zijn politiemensen die in dienst waren van het ministerie van Binnenlandse Zaken. ’s Ochtends kregen ze het bevel zich te melden op hun politiebueau. Daar kregen ze te horen dat ze hun wapens moesten inleveren en vertrekken.

Scherpe controles op luchthaven

Om te voorkomen dat verdachten de benen nemen geldt voor mensen met een grijs diplomatiek paspoort of een groen paspoort, zoals veel hoge ambtenaren, academici en zakenmensen, een voorlopig reisverbod. Dit is de categorie gelukkigen die zonder visum mag reizen, de elite van het land. Maar wie nu weg wil heeft een schriftelijke verklaring van zijn werkgever nodig.

Het is verstandig uren eerder naar het vliegveld te gaan. Op luchthaven Atatürk staan lange rijen wachtenden. In de buurt van de paspoortcontrole is een centrum ingericht waar namen door een database met namen van verdachten worden gehaald. Pas na groen licht uit de hoofdstad Ankara mogen mensen door. Wiens naam oplicht als een vermeende aanhanger van de Gülenbeweging wordt tegengehouden. „Om te voorkomen dat ze ontsnappen. Hele hordes proberen nu te gaan”, zegt een vertegenwoordiger van de regeringspartij AKP. „We zijn vastberaden ze te laten boeten als ze betrokken zijn.”

Wie is Fethullah Gülen eigenlijk? Kan hij echt het brein achter de coup zijn?

Geschiedenislerares Ayse – „gebruik mijn echte naam niet, ik hoef nog maar een paar jaar tot mijn pensioen” – was van plan in Duitsland op vakantie te gaan. Ze heeft een groen paspoort en dus geen visum nodig. Ze stelt haar plannen nu maar even uit, vertelt ze telefonisch, want blijkbaar mag ze niet weg. Van vrienden heeft ze gehoord dat de regering de namen wil van leraren die op sociale media hebben geschreven dat de regering zelf achter de mislukte staatsgreep zou zitten.

Ayse, een veertiger, noemt zichzelf een communist. Ze is geen fan van de regering. Maar de jacht op Gülenisten steunt ze van harte. „Hadden ze dat niet eerder kunnen doen? Die hoerenzonen verdienen het. Op de scholen maakten ze ons leven tot een hel. Ze zetten studenten bijvoorbeeld tegen me op omdat ik niet vast tijdens de ramadan. Weet je, als het om hen gaat geef ik even niet om democratie.”

Alle verloven zijn ingetrokken

De massaontslagen slaan gaten in de overheid. De verloven van alle ambtenaren zijn ingetrokken. Mensen die al op vakantie waren worden teruggeroepen. In Ankara is het alle hens aan dek om de overheid door te laten draaien. De angst voor een tweede poging tot staatsgreep is bovendien nog niet helemaal geweken.

De kans daarop lijkt echter zeer klein. Turken zijn gewaarschuwd. Ze likken hun wonden. Buiten het Caglayan gerechtsgebouw staat ook Mustafa Yilmaz uit Manisa. Hij zoekt wanhopig naar zijn zoon die volgens hem geen idee had dat hij aan een staatsgreep deelnam. „Ze zeiden tegen hem dat het een oefening was.” De heksenjacht op iedereen die ook maar in het minste of geringste betrokken lijkt jaagt hem angst aan. „Onze kinderen zijn geen verraders. Wij zijn geen verraders. Het is zinloos om alle soldaten van het land als verraders te beschouwen.”

Lerares Ayse geeft de AKP-regering even om schoon schip te maken. De machthebbers zijn zich doodgeschrokken, denkt ze. Nu mogen zij even stoom afblazen. Maar het moet niet te gek worden. En van dienstplichtigen blijf je af, waarschuwt ze naar aanleiding van de lynchpartijen. „We koesteren dienstplichtige militairen. Generaals misschien niet, maar zij zijn de arme ja-knikkers die bevelen krijgen. Die laat je met rust.”