Media aan de haal met Monsieur Cannibale

Reconstructie Mediahype Een anoniem actiegroepje veroorzaakte een mediastorm over een Efteling-attractie. Hoe ging dat in zijn werk?

Monsieur Cannibale, een attractie in pretpark De Efteling Foto Andreas Terlaak

Als het gaat om pretparknieuws, is Looopings.nl er áltijd als eerste bij. „Dan kun je lachen”, zegt redacteur Wessel Wit, „maar wij hebben wel 750.000 bezoekers per maand.” Niet verwonderlijk dus, dat juist zij als eerste berichten over actiegroep Stop Racist Stereotypes (SOS), die de Efteling in een open brief op Facebook beticht van racisme.

Het is SOS te doen om twee attracties in het bijzonder: Monsieur Cannibale en Carnaval Festival. De eerste is een schijf met schotels die ronddraaien om een groteske zwarte man (de kannibaal) met een pollepel als bot door zijn neus gestoken. De tweede is een reis langs de culturen van de wereld. Van de 275 poppetjes zijn er maar vijf zwart (‘Afrika’) en allen verbeeld als bosjesmannen. De Efteling wordt verzocht hier iets aan te doen – of anders.

Als Looopings zijn bericht plaatst, op maandag 4 juli, heeft de protestpagina nog geen twintig likes. Die avond neemt Nu.nl het bericht over.

Een dag later domineert het nieuws over de Efteling het Nederlandse medialandschap. De lijst is lang: NOS, RTL, SBS, de Volkskrant, Telegraaf, AD, Nederlands Dagblad, BN De Stem, Het Parool – allemaal berichten ze over de actie. Er verschijnen opiniestukken, politici slaan aan het twitteren, er komen tegenprotesten, parodiepagina’s, Wilders roert zich, Samsom, Pechtold. Een Brabants Statenlid van de VVD twittert die avond een foto van haar toetje uit ‘solidariteit’ met de Efteling: „blanke vla met een negerzoen”.

Het is een hype. En dat terwijl niemand de actievoerders te spreken krijgt – die willen zich namelijk niet bekend maken – en de protestpagina op zijn hoogtepunt krap 600 likes telt. Hoe krijgt een anonieme oproep van een groep met nauwelijks volgers zo’n mediaspektakel op touw?

Doodsbedreiging naar Amerika

Als de open brief op 1 juli wordt gepubliceerd, is dat niet de eerste keer dat het gebruik van racistische stereotypen in Efteling-attracties wordt aangekaart. In april schreef NRC’er Pieter van Os er nog een column over. Hij werd voorgegaan door Vice in januari en Sunny Bergman in haar documentaire Zwart als roet (2014).

Sterker nog, eerder schreef zelfs The Wall Street Journal al over de Efteling, een pretpark met maar één „dark side”: de stereotype verbeelding van zwarte mensen, „een racistische terugkeer naar de dagen van de VOC”. Journaliste Gisela Williams werd bedolven onder boze mails vanuit Nederland waaronder, naar eigen zeggen, haar eerste doodsbedreiging.

Mediastormen werden het niet; het was vooral Looopings dat vurig bleef berichten. Maar deze keer doet de Efteling iets anders. Op 4 juli, drie dagen na het verschijnen van de open brief, nodigt het pretpark de actievoerders uit voor een gesprek.

Aanvankelijk had zelfs Looopings niets over de actie geschreven (Wessel Wit: „Een anonieme pagina zonder likes, tja, wat is dat nou helemaal?”), maar nu was het ineens wél het berichten waard. „Dat de Efteling reageert, is uniek. Dat besloten we op de site te zetten – en toen kwam Nu.nl.”

De mediabal begint te rollen.

Foto Andreas Terlaak

Actiegroep SOS noemt Monsieur Cannibale een racistische karikatuur. Foto Andreas Terlaak

Op de redactie van NRC heerst die dag discussie. Wat moet je hier nu mee als krant? SOS wil niet spreken, met niemand. Moet je ze dan wel een platform geven? Maar de racismediscussie in Nederland is razend belangrijk. Is dat genoeg?

We benaderen de groep op Facebook. Kunnen we écht niet even met elkaar in gesprek? De reactie:

„NRC heeft in ons ogen meerdere malen racisme misdaden gedaan. Jullie hebben niet witte Nederlanders ruimte ontnomen en aangevallen met propaganda. Hierbij geven wij jullie kans om recht te trekken en dat doe je via The Roberson Report.”

‘Wilders woest op Eftelingklagers’

Ze doelen op de Facebookpagina van Kevin P. Roberson, een freelancer die zich uitdrukkelijk journalist noemt en géén woordvoerder. Hij treedt op als, in zijn woorden, „doorgeefluik” voor de groep. „Ze vertrouwen de mainstream media niet”, zegt Roberson (32) telefonisch, „en mij wel.”

Schaarste creëert vraag. Al gauw wordt de groep – via Roberson – bedolven onder de mediaverzoeken. Nieuwsuur belt, Hart van Nederland, RTL Nieuws. Ook NRC belooft coverage in de krant; als ze hun identiteit willen bekendmaken. Alles wordt afgewezen.

Dat de actiegroep intussen wel degelijk uit is op „mainstream” aandacht, blijkt op Twitter. Via hun profiel (190 volgers) tagt SOS talrijke mediaplatformen: NRC, AD, de Volkskrant, NOS. Een slimme strategie, zegt hoogleraar Peter Vasterman (UvA), die mediahypes onderzoekt. „Zelfs in deze tijd van sociale media krijg je een onderwerp pas écht op de agenda als een medium van de gevestigde orde het oppikt. Dan wordt de discussie gelegitimiseerd. Tegelijk versterkt juist de anonimiteit van de actiegroep hun allure.”

Media vinden het maar wat moeilijk om met deze strategie om te gaan, zegt Vasterman. „Het is een klassieke catch-22: omdat iedereen het erover heeft, moet je het erover hebben, en omdat jij het erover hebt, heeft iedereen het erover. In dit geval zorgde Nu.nl voor de doorbraak. Dan volgt de rest vanzelf.”

Het maatschappelijk belang van het thema weegt natuurlijk zwaar mee. De racisme-discussie is een open zenuw in de samenleving. „Jaren geleden werd er al geklaagd over de beelden in de Efteling, maar nú past het naadloos in een actuele, brede maatschappelijke discussie, denk aan Zwarte Piet”, zegt Peter Vasterman. „Dat verlaagt de drempel van wat media nieuwswaardig vinden. Daarom kan een relatief klein incident veel groter nieuws worden dan een aantal jaar geleden.”

Uiteindelijk publiceert NRC een kort nieuwsbericht, al snel gevolgd door een opiniestuk van schrijver Hans Maarten van den Brink. Cartoonist Ruben L. Oppenheimer verwijst naar de discussie in een prent bij een (verder overigens ongerelateerd) stuk over de Black Lives Matter-beweging in de VS.

Afspraak zonder maskers

De berichtgeving mist zijn uitwerking niet. De Facebookpagina van SOS komt tot leven. Met likes, een paar honderd, maar vooral: met boos commentaar. Scheldpartijen. Spottende plaatjes. Pagina’s met tegenprotesten schieten als paddestoelen uit de grond. In de politiek laten intussen de usual suspects van zich horen, en dat levert weer zijn eigen stroom nieuwsberichten op. ‘Wilders woest op Eftelingklagers’, kopt De Telegraaf.

Het laat zien, zegt Vasterman, dat de mainstream voor een actiegroep als deze net zo belangrijk is als het afzetten tégen die mainstream. Wanneer mensen als Wilders en Halbe Zijlstra happen, is het doel bereikt: het punt is geagendeerd, en dat zonder dat de groep ooit zelf naar buiten heeft hoeven treden.

De felheid van de tegenstand bevestigt vervolgens de noodzaak van de queeste. ‘Wij kaarten iets aan en kijk eens wat een bak vuil er over ons wordt uitgestort! Dit is wat er mis is met Nederland!’

Op 11 juli, tien dagen na de open brief, slingert de groep een filmpje de wereld in, gemaakt door Kevin Roberson. „Sprookjes bestaan niet, racisme wel”, zegt één van de leden vanachter een dierenmasker, de stem duister vervormd. Vervolgens beelden van Wilders, Mark Rutte die Zwarte Piet verdedigt, Gordon die een Aziatische deelnemer van een talentenjacht beledigt.

De score op YouTube: 89 duimpjes omhoog, 1.543 duimpjes omlaag. Maar het filmpje wordt wel mooi meer dan 110.000 keer bekeken, staat dagenlang in de top-15 van YouTube, en levert een nieuwe stroom nieuwsberichten op.

De Efteling doet intussen haar best om een afspraak met de groep te maken. Communiceren gaat moeizaam, via een anoniem e-mailadres. Ook naar hen treden de actievoerders niet naar buiten. Op de uitnodiging wordt gereageerd met nieuwe eisen, zoals dat het gesprek integraal kan worden gefilmd – door Kevin Roberson.

Vrijdag kan de woordvoerder het bevestigen. De afspraak staat. Fysiek, geen maskers. Wanneer? Dat willen ze dan weer niet zeggen. „Maar ergens deze zomer.”

Facebook verwijdert de protestpagina uiteindelijk. Te veel klachten. De actiegroep creëert gewoon een nieuwe: „De racisten kunnen ons rapporteren wat ze willen, maar we zullen steeds terugkomen.”