Heksenjacht Turkije na couppoging

Turkije Er zijn nog veel vragen over de mislukte coup. Maar president Erdogan heeft al genoeg antwoorden.

AFP PHOTO / YASIN AKGUL

De poging tot een machtsgreep in Turkije vrijdag was schokkend, spectaculair en drie dagen later nog altijd een raadsel. Wat we weten is dat een kliek binnen het Turkse leger heeft geprobeerd de macht te grijpen. Hoge officieren gaven hun ondergeschikten bevel bruggen te bezetten, straaljagers en helikopters te grijpen en mediaredacties binnen te vallen. Ze beschoten het parlement en de politie in Ankara en het hotel in Marmaris waar president Erdogan op vakantie was. De legertop werd gegijzeld.

Foto Reuters

Soldaten die betrokken waren bij de coup worden door een menigte te grazen genomen op de brug over de Bosporus in Istanbul. Foto Reuters

Erdogan had alle communicatiemiddelen nodig om de bevolking te bereiken. Twitter, wat hij vaak vergelijkt met een open riool, kwam nu goed van pas. Evenals de luidsprekers op de minaretten. Zijn eerste publieke optreden terwijl hij in veiligheid werd gebracht was via Facetime. De oproep om de straten en pleinen op te gaan kwam via die kanalen luid en duidelijk door. En kreeg gehoor. Met hun blote vuisten gingen burgers soldaten te lijf. Tenminste 290 mensen kwamen om.

Een gewelddadige machtsovername is afgewend. Maar over wie die in gang zetten en waarom weten we drie dagen later nog niets zeker. Was dit een laatste wanhopige stuiptrekking van de Turkse seculiere oppositie, die denkt dat alle democratische middelen om van Erdogan af te komen zijn uitgeput? Of, zoals de regering met grote stelligheid zegt, een opzet van de geheimzinnige Gülen-beweging, die overal zijn tentakels heeft?

Gülen-virus

De couppoging wordt door de regering met beide handen aangegrepen om door te gaan met de zuivering van het staatsapparaat die 2,5 jaar geleden is begonnen. Op een begrafenis zondag beloofde Erdogan het Gülen-‘virus’ nu voor eens en voor altijd onschadelijk te maken.

In de eerste uren na de verijdelde machtsgreep zijn honderden mensen opgepakt. Inmiddels zijn het er meer dan zesduizend, vrijwel allemaal militairen, aanklagers en rechters. Achtduizend politiemensen zijn ontslagen, twaalf nieuwswebsites uit de lucht gehaald.

Die operatie kan onmogelijk het resultaat zijn van gedegen onderzoek. De lijsten met namen lagen al klaar. Turkse officials geven het bestaan van die lijsten inmiddels als mogelijke aanleiding voor de slecht georganiseerde couppoging: de Gülenisten wisten dat ze binnenkort ontslagen zouden worden en probeerden nog snel de macht te grijpen.

Eurocommissaris Johannes Hahn zei maandagochtend bij aankomst in Brussel dat er al lijsten klaarlagen voor de arrestatie van rechters:

Met de coup is een heksenjacht in een stroomversnelling gekomen die tweeëneenhalf jaar geleden begon. In december 2013 lieten aanhangers van de omstreden islamgeleerde geluidsopnames lekken die lijken te bewijzen dat een deel van de regering en de familie Erdogan corrupt is. Vanaf dat moment was het oorlog en werd de vroegere bondgenoot Fethullah Gülen de aartsvijand van Erdogan.

Sinds die tijd zijn duizenden ambtenaren op ministeries en vooral bij politie en justitie ontslagen of hebben andere functies gekregen. Dat gaat zonder transparante beoordeling, bewijsvoering of eerlijk proces. ‘We weten gewoon wie de Gülenisten zijn’, zeggen de machthebbers. Het is oncontroleerbaar of ze gelijk hebben. Mogelijk wordt iedere tegenstander van de zittende macht onschadelijk gemaakt en vervangen door een ambtenaar die loyaal is aan regeringspartij AKP.

Kranten gesloten

Foto Gokhan Tan / Getty Images

Kleding en wapens van soldaten die zich hebben overgegeven. Foto Gokhan Tan / Getty Images

Sommige organisaties zijn door het verlies aan ervaren krachten en leidinggevenden zo uitgehold dat ze de afgelopen tijd amper konden functioneren. Dat gold een tijd lang zelfs voor de anti-terreureenheden van de politie, die bijvoorbeeld achter jihadisten aan zouden moeten gaan.

De zuivering strekt zich uit tot het bedrijfsleven en media-organisaties. Kranten en websites zijn gesloten. De afgelopen twee jaar heeft een twintigtal bedrijven die aan de Gülenorde doneren door de regering benoemde bewindvoerders gekregen of extra bezoeken van de belastingdienst. Kranten en tv-stations met banden met Gülen, zoals dagblad Zaman, zijn gesloten.

Justitie in Turkije is nooit vrij geweest van politieke inmenging. Met name bij justitie en politie zijn de afgelopen tien jaar veel leidinggevenden zijn benoemd die zijn opgeleid aan Gülen-instituten. Mogelijk is hun loyaliteit aan die beweging sterker dan aan het democratisch gezag.

Het gevolg van de heksenjacht op deze mensen is geen groei van het vertrouwen in justitie. Een rot systeem wordt met een bot mes verder beschadigd. Gülen is nu de zondebok voor alles wat mis is in Turkije. En het verdelgen van dat vermeende virus het antwoord op elke moeilijke vraag.