Een machtige, broze man in de bossen van Pennsylvania

Portret Hij leeft sinds 1999 in ballingschap in de Verenigde Staten, maar zijn gedachtengoed wordt over de hele wereld uitgedragen. Is Fethullah Gülen het brein achter de coup van vrijdag zoals de Turkse president Erdogan beweert?

Fethullah Gülen geeft bijna nooit interviews. Tot afgelopen zaterdag. Toen liet hij enkele journalisten van internationale media toe op het ommuurde landgoed in Pennsylvania waar hij met zo’n 1.100 volgelingen woont. Foto Charles Mostoller/The New York Times

Is de mislukte staatsgreep in Turkije beraamd in de bossen van de Amerikaanse staat Pennsylvania? Volgens de Turkse president Erdogan wel.

Terwijl de couppoging vrijdagnacht nog in volle gang was, en er werd gevochten in de straten van Istanbul en Ankara, wees hij de Turkse geestelijke Fethullah Gülen aan als het brein achter de militaire machtsgreep. „Het leger is van ons, niet van de parallelle structuur”, zei Erdogan die via FaceTime belde naar CNN Turk.

„Ik ben de opperbevelhebber.”

De term ‘parallelle structuur’ verwijst naar Hizmet, de islamitische beweging van Gülen, die bestaat uit duizenden scholen, welzijnsorganisaties, bedrijven en media in 160 landen, waaronder Nederland. Alleen al in Turkije heeft Gülen naar schatting 6 miljoen volgelingen, veelal onberispelijk geklede en vroom glimlachende mensen die in alle haarvaten van de samenleving zitten en hoge posities bekleden binnen politie, justitie, politiek en wetenschap.

Gülen leeft sinds 1999 in ballingschap in de Verenigde Staten. Hij ontvluchtte Turkije omdat de autoriteiten hem wilden arresteren en vervolgen wegens „poging tot ondermijning van de seculiere orde”. Het was de tijd dat het leger nog een politieke machtsfactor was, die het seculiere karakter van Turkije streng bewaakte. Sindsdien leeft Gülen, een broze man van 77 die lijdt aan diabetes en hartproblemen, een teruggetrokken bestaan in Pennsylvania. Interviews geeft hij zelden tot nooit.

Maar na de gebeurtenissen in zijn thuisland en de ernstige beschuldigingen aan zijn adres, maakte hij een uitzondering. Enkele journalisten van internationale media, waaronder Der Spiegel en de Financial Times, werden uitgenodigd op het Golden Generation Worship and Retreat Center, het ommuurde landgoed van 26 hectare in de groene heuvels waar hij met zo’n 1.100 volgelingen woont.

Der Spiegel schrijft dat Gülen daar een bescheiden onderkomen heeft:

„Hij slaapt op een matras op de grond, met daarnaast een bureau met boeken, olieflessen en een kleine Ottomaanse schatkist. Aan de muur hangt een foto van de Rotskoepel in Jeruzalem, de boekenplank is bedekt met een Turkse vlag.”

De aantijgingen ontkent Gülen ten stelligste. „Ik heb herhaaldelijk gezegd dat ik tegen elke vorm van geweld ben om politieke doelen te bereiken”, zei hij tegen Der Spiegel. Hij wijst erop dat hij zelf heeft geleden onder meerdere militaire coups. Daarom „is het erg beledigend om beschuldigd te worden van betrokkenheid bij een poging daartoe”.

Dienstbaarheid

De imam heeft een punt. In zijn leer staan onderwijs en dienstbaarheid aan anderen voorop. In de 67 boeken die hij schreef, presenteert Gülen zich als een pleitbezorger van tolerantie en dialoog tussen geloven. Hij koppelt westerse wetenschap en kapitalisme aan islamitische normen en waarden en Turks nationalisme.

In ideologisch opzicht waren Gülen en Erdogan jarenlang bondgenoten. Ze trokken samen op om de macht van het leger te breken. Op de scholen van Gülen werd een nieuwe klasse van vrome ambtenaren opgeleid, die vooral terechtkwamen bij politie en justitie. Zij hielpen bij een reeks omstreden rechtszaken tegen honderden mensen uit streng seculiere hoek, onder wie politici, journalisten en hoge militairen, die werden beschuldigd van het beramen van een coup. Velen verdwenen achter de tralies.

Maar toen het leger was gemuilkorfd, begon de opportunistische alliantie tussen Gülen en Erdogan te rafelen. Erdogan was bang dat Gülen zijn aanhang zou inschakelen om ook zijn macht te breken. Toen leden van zijn regering in 2013 werden aangeklaagd wegens corruptie, zag Erdogan zijn angst bevestigd. Het leidde tot omvangrijke zuivering van politie en justitie. Erdogan haalde de aanklagers van het corruptieonderzoek af, liet duizenden politiemensen overplaatsen en vergrootte zijn greep op de benoeming van rechters.

Lees ook deze reportage die Marloes de Koning in 2014 schreef over de machtsstrijd tussen Gülenisten en AKP-aanhangers in de stad Kayseri.

Het was het begin van een schimmige machtsstrijd die tot op de dag van vandaag voortduurt. Kranten en televisiezenders die gelieerd zijn aan Gülen zijn gesloten. Zo’n twintig bedrijven die aan Hizmet doneerden, kregen problemen met de belastingdienst of zijn onder curatele van de regering geplaatst. Volgens Erdogan vormt Hizmet dus die „parallelle structuur”, een staat binnen de staat, die uit is op de val van zijn regering.

Of hier een kern van waarheid in zit, is moeilijk te zeggen. Hizmet heeft een erg gesloten karakter en kent geen formeel lidmaatschap. In principe kan iedere volgeling een school of stichting beginnen die de leer van Gülen uitdraagt. Daar zijn tienduizenden voorbeelden van. Maar dit zouden slechts ‘vrijwilligers’ zijn die een informeel netwerk vormen. Maar volgens Erdogan wordt Hizmet wel degelijk centraal aangestuurd vanuit de bossen van Pennsylvania.

Volgens Gülen is de macht Erdogan naar zijn hoofd gestegen. „Omdat Erdogan zelf zo hongerig is naar macht, denkt hij dat alle anderen ook zo zijn”, zei hij tegen Der Spiegel.

„Erdogan komt uit een arm milieu, nu woont hij in vele paleizen. Het succes en de macht hebben hem vergiftigd.”

Zie hier een registratie van het Der Spiegel-interview met Gülen (tekst gaat verder na de video):

Seculier bolwerk

Het was dan ook geen verrassing dat Gülen werd aangemerkt als het brein achter de couppoging. Maar experts betwijfelen dit. Want het leger staat bekend als een seculier bolwerk. Het kemalisme, de seculiere leer van Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van moderne Republiek Turkije, vormt nog altijd de kern van het curriculum op de militaire academies. Het leger heeft van oudsher weinig sympathie voor Gülen of andere vrome moslims. Tientallen militairen zijn uit hun functie gezet omdat hun vrouw een hoofddoek droeg.

„Er is een kans dat het een geënsceneerde coup is [door de AK-partij van Erdogan], die bedoeld kan zijn voor verdere beschuldigingen”, zei Gülen tegen de Financial Times. Deze complottheorie vindt brede ingang bij Gülenisten en seculiere Turken, zeker nadat Erdogan over de coup verklaarde: het is een „kans van God om de staat te zuiveren van Gülenisten”. Het is een theorie die Gülen graag voedt.

De afgelopen dagen heeft Erdogan bij de Amerikaanse regering aangedrongen op uitlevering van de geestelijke. In mei heeft de Turkse regering Hizmet op de lijst met terroristische organisaties geplaatst. Er loopt al langer een internationaal arrestatiebevel tegen Gülen. Maar de imam is niet bang dat hij wordt uitgeleverd. De Amerikaanse regering heeft Turkije gevraagd om eerst bewijs te leveren voor de rol van Gülen bij de coup.

„Ik ben er klaar voor om me te laten doorlichten door een internationale commissie”, zei Gülen tegen Der Spiegel.

„Als ik schuldig word bevonden, dan laat ik me naar de executiekamer voeren. Maar dat zal niet gebeuren. Omdat ik niets heb gedaan.”