Democratie gered, rechtsstaat niet

Erdogan In de Turkse straten vierden Erdogan-aanhangers uitbundig dat de machtsgreep is afgewend. „De coup is een kans.”

De Turkse president Recep Tayyip Erdogan toont emotie tijdens een speech voorafgaand aan een begrafenis van slachtoffers van de mislukte machtsgreep. Foto Bulent Kilic/AFP

Naast de kisten van Erol en Abdullah Olcak breekt Erdogans stem. Een minuut lang klinkt zijn gesnik door de luidsprekers bij de Ilahiyet moskee. De campagnemanager van Erdogan en zijn zoon (16) zijn vrijdag op de brug over de Bosporus doodgeschoten door militairen die probeerden een staatsgreep te plegen.

Mannen om Erdogan heen roepen Allah Akbar tot de president zich heeft herpakt en zijn korte speech afmaakt. „We brengen onze mensen in eenheid naar de toekomst”, is zijn laatste zin voor het gebed begint.

Turken bidden al jaren tevergeefs om eenheid in hun zwaar verdeelde land. Erdogan-stemmers en hun opponenten zijn sinds de massale anti-regeringsprotesten in juni 2013 steeds verder uit elkaar gedreven. Het wederzijds wantrouwen zit diep. In hun zwartste scenario’s houden Erdogan-haters rekening met een burgeroorlog. Daarin staan de fervente voorvechters van strikte scheiding tussen kerk en staat tegenover vrome hordes die het islamitisch recht zouden willen invoeren.

Dit weekend lijken dat soort toekomstbeelden even afgewend. De vier partijen in het parlement, die elkaar gewoonlijk de tent uitvechten, veroordelen samen de mislukte staatsgreep.

Mislukte coup is ‘enorme kans’

Oppositiekranten jubelen net zo hard als de regeringsgetrouwe media dat het volk zegeviert en eigenhandig de democratie heeft gered door de militairen tegen te houden. Tot diep in de nacht feesten ultranationalisten op straat met islamisten: mannen die bovenop tanks zijn geklommen brengen naast elkaar de groet van de Grijze Wolven (pink, wijsvinger en duim omhoog) en de rabia, de vier opgestoken vingers van de moslimbroederschap die ook populair is onder aanhangers van regeringspartij AKP. Zeynep Jane Kandur:

„Voor het eerst in mensenheugenis heeft iets Turken verenigd”

Ze is prominent lid van de AKP en columnist bij dagblad Sabah, dat positief over de regering schrijft. „Het is natuurlijk verschrikkelijk dat er mensen voor zijn omgekomen, maar de coup is ook een enorme kans. Turken zijn er nu van doordrongen hoe belangrijk ze democratie vinden”. Ze is in lange tijd niet zo hoopvol geweest, zegt ze.

Daarvoor is geloof nodig in de goede intenties van de regering en de president. Duizenden militairen zijn opgepakt evenals honderden rechters en aanklagers, inclusief leden van de Hoge Raad. Nog eens 3.000 lagere rechters en aanklagers zijn ontslagen. Ze zouden allemaal in het geheim voor islamgeleerde in ballingschap Fethullah Gülen werken, de vermeende aartsvijand van Erdogan. Bewijs daarvoor ontbreekt, maar dat deert veel AKP-stemmers niet. „Dat komt nog wel tijdens de rechtszaken”, zegt Kandur. „De juridische macht wordt nu gereorganiseerd zodat ze een eerlijk proces kunnen krijgen.”

Ilker Demir, ontwerper van promotiestands, en zijn vriendin Zahide Yilmaz beleven de uitzinnige menigten op straat sinds de couppoging totaal niet als een viering van nationale eenheid. Ze zijn verward en een beetje angstig, vertellen ze in het centrum van de wijk Besiktas in Istanbul. Besiktas is een enclave met mensen zoals zij: oppositiestemmers voor wie religie niet zichtbaar hoeft te zijn. Er zijn veel kroegen en weinig vrouwen met hoofddoeken.

Sterker dan ooit voelen ze zich een minderheid in eigen land. Sinds vrijdagavond praten ze serieus over hun ontsnappingsplan. Yilmaz, mouwloos hemdje aan, heeft een Bulgaars paspoort. „Als we trouwen kunnen we hier samen weg”, zegt Demir. Demir: „Erdogan is nu opeens de held van de democratie”. Hij vindt het een hoop theater. „Het is volgens mij puur een spel om meer macht te krijgen. Als dat lukt, wordt het hier net Syrië.”

Het Taksimplein staat weer vol

Voor oppositiepartijen waren de Gezi-protesten tegen de regering in de zomer van 2013 een feest voor de democratie. De bezetting van het Taksimplein door betogers werd hardhandig beëindigd. Sindsdien zijn demonstraties op het plein verboden. Vrijdag- en zaterdagnacht stond het Taksimplein weer vol. De menigte danste op liederen over Erdogan. De mislukte coup is gaan gelden als zijn overwinning. Als hij de trappen naar de Ilahiyet moskee opklimt voor de rouwdienst beginnen mensen te klappen. Anderen vinden het niet gepast. „Houd op, er worden hier martelaren begraven.”

Suna Canibek en Hatice Bostan hebben een bankje in de schaduw gevonden op het terras van de Ilahiyet moskee in Üsküdar. Een medewerker van het Turkse Rode Kruis gaat rond met Turks fruit met rozensmaak. De vrouwen zijn van top tot teen bedekt. „We blijven de straat op gaan tot alle verraders zijn gepakt”, zegt Canibek. Dat zijn de Gülen-aanhangers die overal hebben geïnfiltreerd. De invloedrijke islamgeleerde laat zich volgens haar door de CIA gebruiken. „Maar we zullen niet buigen.”

De groep vrouwen waarmee ze naar de begrafenis zijn gekomen is bloedfanatiek. Ze praten over ‘wij’ en ‘zij’ als ze het over de binnenlandse oppositie hebben. „Zij proberen ervoor te zorgen dat wij 2023 niet zien”, zegt Canibek. 2023 geldt als belangrijk jaar, want dan bestaat de republiek honderd jaar. Het is ook het jaar waarin ‘het nieuwe Turkije’ volgens Erdogan voltooid moet zijn.

De vrouwen omschrijven Turkije als land vol verraders. Dat zijn handlangers van buitenlandse machten met kwaad in de zin. „Ze hebben een Turks paspoort, maar graven intussen ons graf. Wij de Anatolische Turken herkennen ze. Wij zijn de echte patriotten.” Ze zullen de straat op blijven gaan, „net zolang tot de president zegt dat het genoeg is”. Uit hun woorden spreekt alles. Behalve eenheid.