Genadeklap voor trots Turks leger

De Turkse generaals waren door president Erdogan al getemd. Nu lijden ze nieuw prestigeverlies.

Een soldaat wordt geschopt door Turkse burgers na de mislukte coup van vrijdagnacht. Foto Selcuk Samiloglu / AP

Het Turkse leger was tot vrijdagavond de nationale trots. Groot, machtig en iedereen wist waar de troepen voor stonden. Het leger zorgde voor de eenheid van het land. Waar politici nog wel eens zwalkten, was de legerleiding in ieder geval duidelijk: Turkije is een seculiere republiek waarin iedereen Turk is en Turks spreekt. Minderheden moeten niet meer willen dan dat. Anders zullen ze het voelen. Het leger is nationalistisch.

Het leger was ook professioneel. Turkije was in 1952 een van de eerste landen die toetraden tot de NAVO. De Turkse republiek geeft veel geld uit aan Defensie, in 2015 ruim vijftien miljard dollar. Meer dan de ‘NAVO-norm’ van twee procent van het bruto nationaal product.

Het Turkse leger is groot. Met ongeveer 640.000 man (dienstplichtigen en beroepsmilitairen bij elkaar) in 2015 is het na de Verenigde Staten het grootste leger binnen de NAVO. En het Turkse leger is getraind. De militairen, dienstplichtigen en beroepsmilitairen, worden frequent ingezet. In tegenstelling tot de meeste NAVO-legers gebeurt dat vooral in eigen land en tegen eigen burgers.

Het afgelopen jaar is weer intensief gevochten tegen het Koerdische guerrillaleger PKK. En tegen Koerdische opstandelingen en Islamitische Staat in Syrië en Irak. Turkse F16’s bombarderen met grote frequentie doelwitten in Noord-Irak, waar de PKK bases heeft. Speciale eenheden kammen woonwijken uit op zoek naar terroristen en booby traps.

Een vernederend proces

In Turkse media zijn heldhaftige scenes te zien. Van opstijgende straaljagers en geknielde opstandelingen met hun handen in de lucht. Het zijn beelden die de trots verder aanwakkeren. Sinds het heroplaaien van de strijd met de PKK wordt dat afgewisseld met beelden van grafkisten en begrafenissen. In Turkije sneuvelen voortdurend militairen. Dat leidt tot nationale rouw, want iedere familie heeft wel een zoon of neef in het leger.

Tot 2011 was het leger ook oppermachtig. Als een regering geen orde kon houden of in de ogen van de generaals te religieus was en de scheiding van kerk en staat bedreigde grepen ze in. In 1980 voor het laatst met tanks door de straten, zoals vrijdagavond opnieuw is geprobeerd.

Het leger herschreef na 1980 de grondwet en gaf zichzelf veel macht en het parlement weinig. Het is een erfenis waar Turkije nog altijd mee worstelt. Met grote steun van de bevolking en aangemoedigd door de EU hebben de regeringen-Erdogan er sinds 2002 voor gezorgd dat het leger onder het bevel van de regering is gekomen. Na een reeks massa-arrestaties en omstreden rechtszaken tegen de legertop nam die in 2011 demonstratief ontslag. De tijd was voorbij dat de generaals zich gedragen als de echte bazen van het land.

Het temmen van het leger door de regering was een vernederend proces, maar de reputatie van het instituut bleef overeind. Het leger was nog altijd een machtsfactor. Samen met een deel van de juridische macht vertegenwoordigden de militairen het oude establishment en boden tegenwicht aan de door Erdogan gedomineerde regering.

Genadeklap in een machtsstrijd

De gebeurtenissen dit weekend lijken de genadeklap in die machtsstrijd. Het leger liet zich van haar slechtste kant zien. Turken keken stomverbaasd naar dienstplichtigen die pleinen en bruggen bezetten. Naar het neerhalen van een legerhelikopter. Naar een gekaapt fregat en coupplegers die naar de vroegere vijand en buurland Griekenland vluchtten.

Hoewel het bezetten van bruggen en een luchthaven er aanvankelijk indrukwekkend uit zag, hebben Turken van hun roemruchte leger hogere verwachtingen. Dit was amateurisme. Een slecht doordacht plan met onduidelijke doelen van een verdeeld leger zonder duidelijke leiding. De uitvoering was dermate knullig dat het er bij een deel van de burgers niet in wil dat dit hún militairen waren die probeerden de macht te grijpen.

President Erdogan zag een unieke kans om de machtsstrijd te beslechten. Zaterdag werden duizenden militairen en juristen opgepakt. “We kunnen verwachten dat hij dit als een excuus gebruikt om genadeloos de dunne ruggegraat van de oppositie te pletten en voor eens en altijd de rug van het leger te breken (..)”, voorspelt hoogleraar Turkse Studies Jenny White van de Universiteit van Stockholm in een opiniestuk op CNN.

Toen de volkswoede toenam en door politici werd aangezwengeld lieten de coupplegers zich gemakkelijk overmeesteren. Het leverde unieke beelden op van Turkse militairen die zich in groepjes overgeven. Sommigen werden gelyncht door kwade burgers. Politici en burgers noemen ze landverraders en schreeuwen ze toe als ongehoorzame kinderen. Van nationale trots op het leger even geen spoor. Zaterdag waren tanks om op te klimmen en voor het maken van historische selfies.