Buren rammelen uit protest met pannen

Chronologie mislukte coup

Van doodse stilte tot gerammel met pannen. En geweervuur. Correspondent Bram Vermeulen beschrijft een chaotische nacht in Istanbul.

Op het Atatürk vliegveld in Istanbul staan demonstranten op een Turkse legertank. Foto Reuters

Negen uur

Helikopters vliegen vrijdagavond laag over Istanbul. Er klinken sirenes in het centrum. Het verkeer loopt vast rond de twee bruggen over de Bosporus. Als de eerste beelden van soldaten verschijnen die met twee vrachtwagens de brug afsluiten, is de indruk eerst nog dat het om een terreurwaarschuwing gaat. De aanslag in Nice leidde in Turkije tot een verhoogde staat van paraatheid, aanvankelijk alleen bij de Franse ambassade in Ankara. Maar dan volgen geruchten over soldaten die politieagenten wapens afnemen. Die berichten worden niet bevestigd. Premier Binali Yildirim bevestigt rond elf uur lokale tijd dat er een poging tot staatsgreep gaande is. „Dit is enkel een poging. Zij die betrokken zijn, zullen gestraft worden.”

Op de officiële website van het Turkse leger verschijnt een verklaring die de staatsgreep bevestigt: „Om mensenrechten in dit land te herstellen, managen we nu het land.” Kort daarna verschijnen ook beelden van legertrucks op Istanbul Ataturk Airport. De staatstelevisie laat het weerbericht zien.

Rond middernacht

Het Turkse leger stelt een avondklok in. De straten zijn uitgestorven. Op het Taksimplein marcheren soldaten. De laatste keer dat dit gebeurde, was het 12 september 1980. Die staatsgreep duurde 2 jaar. 600.000 mensen werden zonder enige vorm van proces vastgezet. Die tijd is allang voorbij, meenden vrijwel alle Turken. De AKP van Tayyip Erdogan kwam in 2002 aan de macht met de belofte de bemoeienis van Turkse generaals met de politiek te breken. Hij ontsloeg talloze hoge officieren. Er waren massa’s arrestaties. In 2011 zat tien procent van de hoge officieren in de gevangenis. De overtuiging was dat Erdogan een strakke regie voerde over het leger.

Rond half een

Erdogan verschijnt zelf op televisie. Het is onduidelijk waar hij is. Hij spreekt via een mobiele telefoon die aan de camera wordt getoond door de presentatrice van CNN Turk. Hij roept zijn kiezers op zich te verzetten tegen deze staatsgreep. Kom naar de pleinen. Kom naar het vliegveld. Kort daarop verschijnen de eerste groepen mensen op straat in Ankara. Er wordt opgeroepen om ‘over de tanks heen te stappen’ en de macht terug te geven aan het volk. In Istanbul verzamelen zich drommen Turken bij de buurtsuper. Er worden literflessen water ingeslagen. Een bewijs van hoe onrustig ze zijn.

Rond een uur

Er klinken lange salvo’s van geweerschoten boven het centrum van Istanbul. Er zijn berichten over gevechten tussen politieagenten en militairen in de hoofdstad Ankara. Er wordt geschoten rond het hoofdkantoor van de staatstelevisie TRT. Er zijn berichten over 3 gewonden rond de bruggen over de Bosporus.

Kort na 1 uur

De sfeer slaat om van angst in vreugde. Er wordt massaal gehoor gegeven aan de oproep van Erdogan om in verzet te komen. Het Taksimplein stroomt vol. De rode vlag van de Turkse republiek wordt om het standbeeld van Atatürk gedrapeerd. Honderden mensen komen naar het vliegveld. Soldaten trekken zich terug met de legertrucks waarmee ze eerder het vliegveld bezetten.

Op de Bosporus-brug komen aanhangers van president Erdogan terecht in vuurgevechten tussen leger en politie. Terwijl geweerschoten klinken, kruipen tientallen mensen op hun buik over het asfalt. Gewonden worden op de bagagedrager van een brommer afgevoerd.

Half twee

Om half twee klinkt uit de moskeeën een onverwachte oproep tot gebed. Uren voor zonsopgang. Terwijl de oproep door de luidsprekers schalt, klinkt vanaf de balkons het gekletter van potten en pannen. De laatste keer dat dit gebeurde, was het juni 2013. Toen was het een protest tegen de regering van Tayyip Erdogan, die een shopping mall wilde bouwen in het Gezi Park. Nu klinken de potten en pannen uit de huizen van zijn voor- en tegenstanders. Lepels rinkelen op de relingen. Er wordt gefloten. Uit alle opiniepeilingen van de afgelopen jaren, blijkt dat een grote meerderheid van de Turken niet langer wil dat het leger zich met de politiek bemoeit. Zelfs degenen die niet behoren tot de vijftig procent die de afgelopen verkiezingen voor Erdogan kozen. De potten en pannen zijn de vertolking van Turken die geen van beide willen: geen militairen en geen regering die de persvrijheid beknot, die tegenstanders opsluit. Dan voegen legerhelikopters zich bij de kakofonie. Ze scheren laag over de hoogbouw van Istanbul.

Bekijk een fotoserie van de staatsgreep in Turkije

Twee uur

Boven Istanbul klinken steeds geweerschoten. Een gevechtshelikopter opent het vuur op de menigte op de brug over de Bosporus. Het staatspersbureau AA meldt dat 17 politieagenten zijn gedood nadat een legerhelikopter de agenten beschoot. Dit is het leger versus de politie. Het leger, dat zich altijd presenteerde als de poortwachter van de seculiere staat. Maar het leger is niet meer het leger van 15 jaar geleden. Dat blijkt als een F16 gevechtsvliegtuig het vuur opent op een legerhelikopter waarin de plegers van de staatsgreep zouden zitten. Om twee uur ’s nachts melden de Turkse tv zenders dit nieuws. Als het waar is, dan is deze coup mislukt. Aanhangers van Erdogan trekken het vliegveld binnen, ze lopen de landingsbaan op. Soldaten maken zich uit de voeten. Ook de soldaten op de brug over de Bosporus krijgen een ultimatum. Binnen twee uur vertrekken, of anders…

Rond half drie

Er klinkt een luide explosie in het centrum van Istanbul, niet ver van Taksim. Dan komen ook berichten binnen over explosies bij het parlement in Ankara, waar parlementsleden zich in het holst van de nacht naar binnen hebben gewerkt. Het lijken de laatste stuiptrekkingen van een mislukte coup. De televisie toont onophoudelijk beelden van politieagenten die soldaten inrekenen. Afgevoerd door de wetshandhavers. De chefstaf van de geheime dienst meldt dat iedereen weer op zijn oude plek zit. Vanuit de staatstelevisie TRT komen nu live beelden van feestvierende omroepmedewerkers, die hun station weer in handen hebben. De staatsgreep leek even snel gekomen als die was afgelopen. Ook al moest Istanbul gaan slapen met in de verte het geluid van geweervuur en de vraag wie dit ingrijpen een goed idee had gevonden.

Bram Vermeulen is correspondent in Zuid-Afrika en hiervoor in Turkije. Hij is op vakantie in Istanbul.