NRC beantwoordt vragen van lezers over de aanslag in Nice

Waarom kon de vrachtwagen twee kilometer doorrijden? Kun je nog onbezorgd op vakantie? En nog acht andere vragen.

Foto Pascal Rossignol / Reuters

We riepen onze lezers op de vragen in te sturen die zij hadden naar aanleiding van de gebeurtenissen. Een selectie, beantwoord door onze redactie.

1. Waarom kon de vrachtwagen bijna twee kilometer doorrijden voor hij werd gestopt?

Aanvankelijk dachten omstanders dat het om een chauffeur ging die de controle over zijn voertuig was kwijtgeraakt. Pas even later daagde hen dat het om een opzettelijke actie ging. De vrachtwagen reed volgens verslaggevers van Nice Matin bovendien met een snelheid van zo’n 80 kilometer per uur. Om een afstand van twee kilometer te overbruggen (toen de vrachtwagen tot stilstand kon worden gebracht) is maar een paar minuten nodig.

2. Waarom was er niet meer beveiliging?

De Promenade des Anglais, waar het drama zich afspeelde, was in verband met de festiviteiten van de 14e juli afgezet met versperringen voor auto’s. Maar de chauffeur zou die – volgens de plaatselijke krant Nice Matin – gemakkelijk omzeild hebben door ter hoogte van Hotel Negresco een stukje over het trottoir te rijden. Volgens een politiewoordvoerder had alleen een betonnen muur dwars op de Promenade zo’n grote vrachtwagen kunnen stoppen.

3. Is er kans dat op dezelfde plaats een nieuwe aanslag plaatsvindt?

Dat is op zichzelf niet onmogelijk, antwoordt buitenlandredacteur Floris van Straaten, die correspondent was in Londen en New Delhi. Uit het Midden-Oosten en ook Afghanistan is bekend dat er dikwijls bommen afgaan, die kort daarna worden gevolgd door een nieuwe explosie op het moment dat allerlei mensen de slachtoffers te hulp schieten. Maar ook in een stad als Londen probeerden vier radicale moslims twee weken nadat vier anderen op 7 juli 2005 met succes zelfmoordaanslagen op drie metrotreinen en een bus hadden uitgevoerd het zelfde te doen. Alleen mislukte dat en kon het gevluchte viertal worden gearresteerd. Het is nooit duidelijk geworden in hoeverre de daders van 21 juli met die van 7 juli te maken hadden gehad.

4. President Hollande verlengde de noodtoestand met drie maanden. Wat houdt dat in wat betreft veiligheidsmaatregelen?

De noodtoestand werd uitgeroepen op de avond van 13 november, naar aanleiding van de terreuraanslagen in Parijs. De noodtoestand houdt in dat de autoriteiten een persoon die wordt beschouwd als “een bedreiging voor de veiligheid en de openbare orde” onder huisarrest kunnen plaatsen. Ook kunnen huiszoekingen worden verricht zonder een huiszoekingsbevel van een officier van justitie, zoals onder normale omstandigheden het geval is.

Nog altijd hebben 69 mensen die een direct gevaar zouden kunnen vormen huisarrest. Zij moeten zich in de meeste gevallen drie keer per dag melden bij de politie. Hoewel in Frankrijk nooit massaal verzet tegen de maatregelen is geweest, klagen mensenrechtenorganisaties over de soms wel erg geringe bewijslast bij het opleggen van huisarrest. Een vage link met de radicale islam is soms genoeg. Volgens waarnemers leiden ‘vergissingen’ bij huiszoekingen bovendien tot verdere radicalisering en polarisatie in de samenleving.

Sinds Hollande in november de noodtoestand uitriep, was deze al tweemaal eerder verlengd -- de laatste keer tot 26 juli, om ervoor te zorgen dat hij zou doorlopen tijdens het Europees Kampioenschap voetbal en de Tour de France. Ter gelegenheid van de nationale feestdag kondigde Hollande aan dat de noodtoestand niet opnieuw zou worden verlengd. “We kunnen de noodtoestand niet onbeperkt verlengen”, zei hij in een interview. “Dat zou geen enkele zin hebben, het zou betekenen dat we geen republiek meer zijn met wetten die onder alle omstandigheden kunnen gelden.”

Enkele uren later zag de president zich genoodzaakt de noodtoestand toch opnieuw met drie maanden te verlengen.

Lees ook de nieuwsanalyse van correspondent Peter Vermaas: In Frankrijk spreekt men al van oorlog

5. Klopt het dat IS de methode van inrijden op een massa heeft geadviseerd?

Ja, terreurgroepen waaronder IS hebben hun aanhangers aangespoord om doelwitten aan te vallen met voertuigen. Zo riep IS-woordvoerder Abu Mohammed al-Adnani aanhangers in september 2014 op om op welke manier dan ook ongelovigen te doden. „Als je geen explosieven of munitie kunt vinden, isoleer dan een Amerikaanse ongelovige of een Franse ongelovige, of een van zijn bondgenoten”, zei Al-Adnani in een audio-opname op internet. „Sla zijn hoofd in met een steen, slacht hem af met een mes, of rijd over hem heen met je auto.”

Ook Al-Qaeda heeft aanhangers in het verleden aangespoord om aanslagen te plegen met auto’s. Inspire, het online terreurmagazine van het terreurnetwerk, bracht enkele jaren geleden een artikel met de kop ‘De Ultieme Maaimachine’. „Kies je locatie zorgvuldig. Ga voor de drukste locaties. Nauwe straten zijn beter omdat mensen minder kans hebben om weg te rennen.”

6. Moeten we in Nederland bang zijn voor een dergelijke terroristische aanslag?

Op zichzelf valt niet uit te sluiten dat zich ook in Nederland een dergelijke aanslag voordoet, antwoordt buitenland-redacteur Floris van Straaten. Of het nu gaat om zo maar een verwarde man als Karst T., die in 2009 op Koninginnedag door de barricades brak in Apeldoorn en met zijn auto op de menigte inreed, of om een islamitische fundamentalist. Ook de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid acht volgens een rapport van deze week de kans op een aanslag reëel (niveau vier op een schaal van vijf). Maar concrete aanwijzingen dat er aanslagen worden voorbereid, heeft hij niet.

7. Wat doet Nederland anders dan Frankrijk en België, als het aankomt op terrorismebestrijding?

Nederland heeft zich de laatste jaren - met vallen en opstaan - meer dan de Belgen en Fransen gericht op zogeheten community policing, waarbij wijkagenten niet alleen in de gaten probeerden te houden wat er in een bepaalde buurt speelde, maar ook het vertrouwen van de lokale bevolking probeerden te winnen. Dat gebeurde met wisselend succes en bovendien was en is er niet altijd genoeg geld voor. Volgens de Franse politicoloog Gilles Kepel is Frankrijk het land waar de overheid het minste van alle landen in Europa heeft gedaan om moslimimmigranten bij de rest van de samenleving te betrekken. Daardoor ontstond er een groter risico op radicalisering onder jongeren, die verder nauwelijks maatschappelijke perspectieven hebben. Overigens weten we in het geval van Mohamed Bouhlel nog niet of hij een radicale moslim was.

8. Zaten er explosieven in de vrachtwagen?

Het is nog niet volledig duidelijk wat er in de laadruimte van de vrachtwagen zat. Volgens een overheidsbron heeft de politie vuurwapens en explosieven aangetroffen in het voertuig. Volgens onbevestigde berichten waren de vuurwapens echter nep en zou er sprake zijn geweest van een onschadelijke handgranaat. Als er explosieven en granaten zijn gevonden, lijkt het erop dat die niet zijn gebruikt bij de aanval.

9. Hoe gaan Nederlandse veiligheidsdiensten met aanslagen om en wat zijn de gevolgen op de beveiliging en grenscontroles in Nederland?

Een aanslag in het buitenland verandert niet veel aan het werk van Nederlandse veiligheidsdiensten. Het dreigingsniveau in Nederland is door de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) deze week opnieuw vastgesteld op ‘reëel’, dat is niveau 4 op een schaal van 5. Dat dreigingsniveau heeft Nederland al sinds maart 2013. Door dat hoge dreigingsniveau zijn alle Nederlandse veiligheidsdiensten alert. Van de wijkagent tot inlichtingendienst AIVD: ze houden allemaal rekening met een aanslag in Nederland. Zo zal een wijkagent elk kleine vermoeden van terrorisme doorspelen naar de AIVD en de NCTV.

Na een aanslag gaan Europese veiligheidsdiensten wel direct aan de slag om de dader(s) en hun netwerk in kaart te brengen. Grote kans dat ook de AIVD daar nu aan meehelpt.
Na de aanslagen in Brussel, in maart, werden er extra controles ingesteld aan de Nederlandse zuidgrens. Dat had ermee te maken dat de aanslag in dichtbij was en dat sommige daders nog voortvluchtig waren. Bij een aanslag die verder weg plaatsvindt en één omgebrachte dader heeft, zoals nu in Nice, is het minder vanzelfsprekend om de grenscontroles in Nederland op te voeren.

10. Kun je nog onbezorgd op vakantie? Of kun je een aantal landen beter vermijden?

Het ministerie van Buitenlandse Zaken geeft op Rijksoverheid.nl reisadviezen voor vrijwel alle landen in de wereld. Die worden dagelijks bijgewerkt. Voor Frankrijk geldt, ondanks de aanslag in Nice, en eerder die in Parijs, nog gewoon code groen: geen bijzondere veiligheidsrisico’s. Wel adviseert het ministerie reizigers om waakzaam te zijn: “Blijf op de hoogte van de ontwikkelingen. Volg instructies van de Franse autoriteiten op.” De enige plek die toeristen beter kunnen mijden, zijn de voorsteden van Parijs. Daar kunnen “sociale onrust” en “ongeregeldheden” voorkomen.

Landen waarover het ministerie recent negatiever is gaan adviseren zijn Turkije, en eerder al Egypte. Voor Turkije geldt “een verhoogd risico” op terroristische aanslagen. Voor het grensgebied met Syrië en Irak geldt code rood: niet reizen. Een groot deel van Zuidoost-Turkije is oranje gekleurd: “alleen noodzakelijk reizen”. En in de rest van het land, de Turkse kust met zijn toeristenresorts incluis, is geel: “let op, veiligheidsrisico’s”. De kans op rellen en geweld is overigens groter in de steden dan aan de kust. Egypte is vrijwel volledig oranje (alleen noodzakelijk reizen), alleen het gebied rond de hoofdstad Cairo is (naar verhouding) veiliger: daar geldt code geel (let op, veiligheidsrisico’s). Het ministerie maakt een uitzondering voor de badplaats Sharm el Sheikh, waar veel afgeschermde hotels voor toeristen zijn. “Reizen naar de resorts in Sharm el Sheikh is mogelijk.”