Fatale Boek-raket kwam sissend over de bomen

MH17

De schuldigen zijn nog altijd niet aangewezen. Over de plek van waaruit de MH17 werd neergeschoten, bestaat weinig twijfel. De restanten van het pro-Russische checkpoint liggen er nog.

Flessen die de opstandelingen achterlieten, vlakbij de plaats waar de Boek-raket waarschijnlijk werd afgevuurd . ©

Geen explosie, zegt Anton (12), meer een luid sissend geluid: psssssjjjt! Op 17 juli 2014 liep de jongen langs de plas even ten westen van het gehucht Pervomajskyj.

Twee jaar later weet Anton zich nog goed te herinneren wat hij toen zag. „De raket vloog die kant op”, zegt hij terwijl hij wijst naar het noord-westen. „Ik zag hoe hij het vliegtuig raakte. De vleugel viel er vanaf.”

Anton gooit zijn hengel nog eens uit, slaat zijn armen om zijn opgetrokken knieën en staart naar de dobber in het groene water. „De raket was goed te zien, hij liet een spoor na. Welke kleur de rook had? Dat weet ik niet meer. Wit, geloof ik.” Hoe laat het was? Anton valt stil.

„Ik wil nu niet meer praten.”

We zijn in het uiterste zuid-oosten van Oekraïne, vlak bij Rusland. Rebellengebied. In 2014 is hier hard gevochten. Pro-Russische opstandelingen probeerden door te breken naar de Russische grens. De Oekraïense luchtmacht voerde aanvallen uit op posities van de separatisten. Antons vrienden hebben ze gezien, de Soechojs. Maar of de Oekraïners ook vlogen op die ene fatale dag? De jongens weten het niet meer.

Op 17 juli 2014 werd hier een Boeing-777 van Malaysian Airlines uit de lucht geschoten. Volgens de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) staat het vast dat vlucht MH17 werd neergehaald met een ‘Boek’, een luchtafweersysteem van Russische makelij. Zowel Rusland als Oekraïne beschikt over dit wapen.

De plaats waar vandaan de raket is afgevuurd is van groot belang voor de schuldvraag. De OVV wijst naar een groot gebied van 320 vierkante kilometer, dat grotendeels in handen was van de opstandelingen op de dag van de crash.

Ingenieurs van wapenfabrikant Almaz-Antey, de producent van het Boek-systeem, voerden een eigen onderzoek uit waarbij ze uitkwamen op een locatie bij Zarosjtsjenske, meer naar het zuid-westen. Volgens Moskou was dat gebied in handen van het Oekraïense leger – iets wat door Kiev wordt ontkend.

Zie ook de beeldreportage van de mogelijke plaats-delict: ‘De Boek-raket vloog die kant op’

Dit najaar komt het internationale onderzoeksteam dat de vliegramp onderzoekt met een tussenrapportage. Het team zal nog eens bevestigen met welk wapen MH17 is neergeschoten. Maar onderzoeksleider Fred Westerbeke, hoofd van het Landelijk Parket in Rotterdam, zal ook de precieze plek aanwijzen waarvandaan de raket is gelanceerd.

Plaats delict

Tot nu toe wijst alles erop dat dat hier gebeurde, even ten westen van het gehucht Pervomajskyj. Meteen na de ramp wees de Oekraïense regering naar deze plek. Journalisten vonden er brandsporen die kunnen zijn veroorzaakt door de stuwstraal van de raket.

De mogelijke plaats delict is een korenveld andere kant van de weg. Het graan is geoogst, tussen de gele stoppels bloeien korenbloemen. Hier koos de Boek-lanceerinrichting positie, dicht tegen een jonge es in het korenveld.

Om 16.20 uur lokale tijd vuurde de bemanning. Met een enorm geraas maakte de raket zich los van de lanceerinrichting en schoot omhoog, over de lage rij bomen. Enkele seconden later detoneerde de raket boven de neus van vlucht MH17 van Malaysian Airlines. Honderden fragmentatie-deeltjes sloegen door de cockpit, de romp, de vleugels. Op tien kilometer hoogte werd de Boeing-777 uit elkaar gerukt. De brokstukken kwamen neer in een groot gebied bij Hrabove, ongeveer vijftien kilometer verderop. Geen van de 298 inzittenden overleefde de ramp. Van de slachtoffers hadden 196 een Nederlands paspoort.

De bemanning van de Boek had niet meteen door dat ze een verschrikkelijke vergissing had gemaakt, hun aandacht werd door iets anders opgeëist. Door de enorme hitte van de stuwstraal had het korenveld vlam gevat. Toen de mannen het voertuig naar de weg hadden gemanoeuvreerd, was een groot deel van de akker al afgebrand.

Foto's Konstantin Salomatin

In dit korenveld ten westen van het gehucht Pervomajskyj in Oekraïne werd op 17 juli 2014 waarschijnlijk de Boek-raket afgevuurd die vlucht MH17 trof.

Na twee jaar is daar niets meer van te zien. Ook de diepe sporen die de rupsbanden van de Boek moeten hebben gemaakt zijn niet meer terug te vinden. De jonge es op de akker staat er fris bij.

Toch zijn er stille getuigen: sporen die verraden dat hier gewapende opstandelingen bivakkeerden op die fatale zomerdag in 2014. Hulzen van Kalasjnikov-patronen, kaliber 7,62 en 5,45. Een grote berg flessen in de bosrand: goedkope port, wodka, Armeense cognac. Een strip van een keeltablet, merk Septolete. Aan de andere kant van de weg: loopgraven, afgedekt met betonnen platen en zandzakken. En opnieuw: hulzen.

Op deze plek, op de provinciale weg met nummer T0522, hadden de rebellen een roadblock ingericht. Nog geen vijf kilometer verderop lag de strategische hoogte van Savoer-Mogila, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog het Rode Leger heroïsche slag leverde met de Duitsers. Nu werd er hier opnieuw gevochten. Het checkpoint bij Pervomajskyj was de laatste positie voor de Oekraïense linies.

Groot offensief

Begin juni was het Oekraïense leger begonnen met een groot offensief. Zowel vanuit het noorden als vanuit het zuiden namen Oekraïense troepen de rebellen in de tang. Op de dag van de ramp waren de Oekraïners ver opgerukt langs de Russische grens.

Savoer-Mogila was nog in handen van de rebellen. Maar aan de voet van de heuvel bivakkeerden de Oekraïners. De strijders op de heuvel waren afgesneden van de hoofdmacht, luttele kilometers verderop.

Op de dag voor de ramp werd de Russische rebellencommandant Igor Girkin (nom de guerre: Strelkov) hier in de buurt gefilmd. Strelkov vertelt dat hij een doorbraak probeert te forceren naar de Russische grens. De commandant had daarom zijn hoofdkwartier in de buurt gevestigd. Strelkov staat op een zandpad, naast een korenakker. Op de achtergrond, onder de bomen is Strela 10 te zien – een luchtafweersysteem voor doelen tot middelbare hoogte.

In de dagen voor de ramp kregen de rebellen steeds weer te maken met luchtaanvallen. De Oekraïners zetten helikopters in en Suchoj-25’s, een subsonische jet die geschikt is voor het aanvallen van gronddoelen vanaf geringe hoogte. De separatisten schoten terug met Manpads, lichte draagbare luchtdoelraketten. Maar dat was niet genoeg. De rebellen lieten zwaarder materieel aanvoeren – uit Rusland.

In de nacht van 16 op 17 juli werd er een Boek-systeem getransporteerd naar Donetsk. De volgende ochtend ging de lanceerinrichting richting Snizjne. Overal werd de Boek, die werd vervoerd op een oplegger achter een witte Volvo-truck, gefilmd en gefotografeerd.

Een inwoner van de mijnstad Zoegres maakte opnamen van het konvooi vanuit zijn flat. Rond half een fotografeerde iemand de truck met oplegger bij een benzinestation in het plaatsje Torez. Kort daarop filmde een inwoner van Snizjne de Boek, toen hij op eigen kracht in zuidelijke richting reed over de Gagarin-straat, langs het monument met de Mig-17 straaljager. In het midden van de straat staat een rij naaldbomen die de rijbanen scheidt. Vanaf hier is het nog een kilometer of vijf tot Pervomajskyj en het roadblock op de weg naar Savoer-Mogila.

In het begin van de middag moet de bemanning het rupsvoertuig hebben geparkeerd in het graanveld rechts naast de weg, dicht tegen de bosrand en vlak bij een jonge es die op de akker staat. Hier stond de Boek redelijk beschut. Vanaf hier hadden de mannen bovendien een goed overzicht over Marinovka, Stepanovka, en de hoogte van Savoer-Mogila, die werd aangevallen door de Oekraïense luchtmacht.

Toch moeten de mannen in het rupsvoertuig nerveus zijn geweest. De doelradar van de lanceerinrichting bestrijkt maar een klein deel van de horizon – 120 graden. Als de mannen in de Boek hun radar aanzetten, konden ze worden gedetecteerd. Ondertussen zag de bemanning maar eenderde van de hemel – Oekraïense Suchojs konden de Boek gemakkelijk in de rug aanvallen.

Na de crash ontstond er paniek. Waarschijnlijk heeft de Boek na het fatale incident nog uren bij het checkpoint bij Pervomajskyj gestaan.

Om half tien ‘s avonds onderschepte de Oekraïense geheime dienst SBOe een telefoongesprek van seperatisten.

„Hallo commandant! Ben je al vertrokken?”

„Ja. Ik ben met mijn taak bezig, jullie met jullie taak.”

„Begrepen. Ben je die buurt, of niet?”

„Welke buurt?”

„Waar die strijder is verdwaald, die van die installatie…”

„Van welke installatie.”

„Van de Boek.”

„Van de Boek?”

„Ja.”

„Waar is die nu, godverdomme?”

„Hier, hij staat bij het checkpoint.”

„Haal hem daar weg, verdomme. Ik wacht in Snizjne, bij het tankstation.”

Een zwarte schroeiplek

Enkele dagen na de ramp stond journalist Roland Oliphant van de Britse krant The Telegraph in het graanveld naast het checkpoint. Tussen de stoppels vond Oliphant een zwarte schroeiplek. „Geblakerde graankorrels markeren de plek waar de hitte het grootst moet zijn geweest”, scheef hij in zijn stuk. „Tussen het verschroeide gras liggen stukken gesmolten plastic en lege flessen.” Kort voor Oliphant had Christopher Miller van de Amerikaanse website Mashable het graanveld bezocht. Op de foto die hij maakte is de brandplek duidelijk te zien.

Oliphant was op deze plek beland aan de hand van publicaties van een anonieme blogger die zich op Twitter @Ukraineatwar noemt. De blogger maakte een analyse van een foto die werd genomen door een inwoner van Torez. Op de foto is een wit rookspoor aan de hemel te zien. Via geolocatie, het analyseren van het landschap, kwam @Ukraineatwar uit op het veld bij Pervomajskyj. De foto toont ook meer donkere, grijze rook. Wellicht het brandende korenveld.

Op 19 juni 2015 deed het zogeheten Joint Investigation Team (JIT) opnieuw onderzoek in het gebied. Een forensisch team onder leiding van de Nederlandse kolonel der marechaussee Daan van Noort reisde naar het gebied rond Hrabove en Pervomajskyj. Een van de belangrijkste doelen van zijn missie, zo schrijft het OM later over de voortgang van het onderzoek, was het nemen van grondmonsters „om de mogelijke raketlanceringslocatie te bepalen”. Uit foto’s blijkt dat het team monsters nam in het graanveld, bij de jonge es.

Een jaar later stapt Aleksandr Zachartsjenko uit een zwarte Toyota Landcruiser, omringd door zwaarbewapende strijders. Het ‘hoofd’ van de Volksrepubliek Donetsk is naar Hrabove gekomen voor de tweede herdenking van de vliegramp met MH17. Zachartsjenko – zoals altijd in een groen militair pak – is geen groot spreker, en houdt het daarom kort.

„Een misdaad van deze omvang kunnen we niet vergeten. De daders moeten worden gevonden en gestraft. De Volksrepubliek Donetsk zal daar zich volledig voor inzetten.”