Beyoncé is bozer dan ooit

Protestzangeres

Zaterdag staat Beyoncé in de Amsterdam Arena. Ze geeft vaak meer dan een concert. Beyoncé gebruikt het podium ook om zich uit te spreken tegen racisme.

©

Er gaat geen dag voorbij of ze is in het nieuws. Eerder deze week nog zette Beyoncé samen met 22 andere beroemdheden een video online waarin ze 23 Afro-Amerikanen herdenken die door politiegeweld om het leven zijn gekomen. Het filmpje is een initiatief van de ‘We Are Here’-beweging, opgericht door zangeres Alicia Keys met als doel via kunst en cultuur sociaal-maatschappelijke veranderingen teweeg te brengen. Het is het zoveelste bewijs dat ook voor Beyoncé de showbizz al lang geen onschuldig vermaak meer is. En daarmee laat ze voorgangsters en wegbereidsters als Madonna of Lady Gaga ver achter zich.

Met 77,8 miljoen volgers op Instagram is ze bovendien een van de invloedrijkste artiesten van dit moment. Alles wat ze zegt wordt gehoord, en alles wat ze doet verandert in goud. „Ik heb nog nooit iemand in deze industrie ontmoet die harder werkt dan ik”, tekende Forbes ooit uit haar mond op. Het zakenblad riep haar en echtgenoot Jay Z onlangs uit tot het meest verdienende celebritykoppel van dit moment. Samen zijn ze goed voor een inkomen van 107,5 miljoen dollar in 2016.

En of ze nu op de tribune zit bij de Wimbledon-overwinning van vriendin Serena Williams, halverwege haar Formation-tour waarmee ze dit weekend ook Nederland aandoet nog even vakantie viert op Hawaii, of zich ondertussen verzoent met haar vader: bij haar is alles publiek, politiek en persoonlijk tegelijk. En winstgevend. Ze heeft daarmee het motto van de tweede feministische golf van de jaren tachtig geheel naar haar hand gezet.

Bewustwordingsevolutie

Voor wie Beyoncé al een tijdje volgt komt haar politieke engagement niet onverwacht. De Engelse krant The Guardian noemde het een bewustwordings-‘evolutie’ in plaats van een ‘revolutie’. Al toen ze nog deel uitmaakte van Destiny’s Child bezong ze in het nummer ‘Independent Woman Part 1’, oorspronkelijk opgenomen voor de soundtrack van de film Charlie’s Angels (2000) haar onafhankelijkheid van mannen. „Ik koop mijn eigen schoenen en diamanten, heb mijn eigen auto en huis”, zingt ze, en „ik ben alleen afhankelijk van mezelf.” Haar vrijmoedige financiële en seksuele zelfstandigheid maakten haar tot feministisch icoon.

Maar ze was niet alleen vrouw, maar ook donker, en dat besef werd door het grimmiger wordende raciale klimaat in de VS steeds sterker.

Destiny’s Child

Beyoncé Carter-Knowles, zoals ze sinds haar huwelijk met hiphopster Jay Z (Shawn Corey Carter) heet, werd in 1981 geboren in Houston, Texas. Met haar vader Matthew Knowles als manager groeide Destiny’s Child eind jaren negentig uit tot een van de best verkopende meidenbands ooit.

Na het uiteenvallen van de groep profileerde ze zich als soloartiest, actrice (haar rol in de film Dreamgirls leverde haar in 2006 een Golden Globe-nominatie op) en ontwerpster van haar eigen kledingmerk House of Deréon en parfumlijn Heat. In 2008 zag haar alter-ego Sasha Fierce het licht, een ruigere en sexier versie van zichzelf, van wie ze na haar huwelijk en de geboorte van haar dochter Blue Ivy in 2012 weer afscheid nam. Het jaar erop lanceerde ze haar liefdadigheidsproject BeyGOOD.

Wie denkt dat huwelijk en moederschap haar temden komt bedrogen uit. Anno nu zijn alle kanten van haar persoonlijkheid samengesmolten tot een superpersona, de ultieme Queen Bey, zoals haar bijnaam al geruime tijd luidt: activist, zakenvrouw, en ja ook nog zangeres.

En ze is bozer dan ooit. In het nummer ‘Formation’, dat ze kort voor haar optreden tijdens de Amerikaanse Super Bowl in februari van dit jaar uitbracht, laat ze zich van haar meest politieke en zelfbewuste kant horen.

Ze bezingt trots haar eigen herkomst: „My daddy Alabama, Momma Louisiane, you mix that negro with that Creole make a Texas bama.” Is controversieel en weet dat: „You know you that bitch when you cause all this conversation.” En maakt korte metten met alle samenzweringstheorieën die haar en Jay Z als opperpriesters van het geheime Illuminati-genootschap zien: „Y’all haters corny with that illuminati mess.” Als vorm van hogere ironie en handelskunst biedt ze vervolgens op haar website petjes, tassen en telefoonhoesjes aan met sleutelzinnen uit de tekst.

Een nieuw stadium van engagement

Dat optreden tijdens de Super Bowl, waarbij haar danseressen gekleed waren in kostuums die refereerden aan de militante Black Panthers uit de jaren zestig, en de release van ‘visueel album’ Lemonade in april, markeerden een nieuw stadium van haar engagement. De oplopende raciale spanningen in de Verenigde Staten noopten haar om zich steeds explicieter uit te spreken. Net zoals bijvoorbeeld Kanye West maakt ze daarbij slim gebruik van een lange erfenis van iconische beelden uit kunst en media. De film die ze samen met Lemonade uitbracht, is een schatkamer aan verwijzingen. Van het surrealisme van David Lynch tot Julie Dash, de eerste zwarte vrouw die een lange speelfilm regisseerde. Voor Beyoncé zijn haar feminisme en haar affiliatie met de Black Lives Matter-beweging niet langer los van elkaar te zien. In Lemonade citeert ze Malcolm X, die zwarte vrouwen „het minst gerespecteerd, het meest onbeschermd en genegeerd uit de Amerikaanse geschiedenis” noemt.

Het openingsbeeld van ‘Formation’ waarin ze op een ondergelopen politieauto uit New Orleans zit (een verwijzing naar de gevolgen van orkaan Katrina die de stad in 2005 verwoestte en de armlastige donkere bevolking buitenproportioneel trof) werd uitgelegd als anti-politie. Samen met het nummer ‘Freedom’ groeide het in korte tijd uit tot de protestsong van onze tijd. Tijdens haar concert in Glasgow vorige week bracht ze een a-capella-versie van die song ten gehore als eerbetoon aan Alton Sterling en Philando Castille, de meest recente gekleurde slachtoffers van Amerikaans politiegeweld. Op het achterdoek werden de namen van tientallen andere Afro-Amerikanen geprojecteerd die getroffen werden door racistisch geweld. Een stil en krachtig beeld en niet alleen voor de toeschouwers. Op YouTube-filmpjes is te zien dat ook bij Beyoncé zelf de tranen over de wangen liepen.