Sprekende seksarchitectuur

Joep Van Lieshouts ‘Domestikator’. Beeld: thecoolist.com

Wie komende nazomer naar een voorstelling van de Ruhrtriennale in Bochum gaat, komt waarschijnlijk ook terecht in het kunstdorpje ‘The Good, the Bad & the Ugly’. Dit dorp, genoemd naar de spaghettiwestern van Sergio Leone uit 1966, werd vorig jaar naar een ontwerp van de Nederlandse kunstenaar Joep van Lieshout gebouwd bij de Jahrhunderthalle, een fabriekshal die nu als theater dienst doet.

Middelpunt van Van Lieshouts kunstdorpje is het Refektorium, dat onder meer een restaurant herbergt. Bij het Refektorium staat een tien meter hoog bouwwerk in de vorm van een parend paar. De argeloze bezoeker die hierin een eenvoudig staaltje ‘architecture parlante’ ziet waarbij de vorm van het gebouw overeenkomt met de functie en die denkt dat er wel een bordeel in zal zitten, heeft het mis. Het gaat hier niet om een eenvoudige maar juist complexe vorm van ‘sprekende architectuur’.

‘Domestikator’ heeft Van Lieshout het hoekige seksstel genoemd. De naam en ook de vorm van het gebouw behoeven veel uitleg. Het ding is bedoeld als een „totem, een tempel en een baken”, zo blijkt uit een toelichting op de site van het Italiaanse architectuurtijdschrift Domus: „Domestikator symboliseert de macht van de mensheid over de wereld.”

We moeten er een eerbetoon in zien aan het vermogen van de mens om de wereld te ordenen en de natuur te domesticeren. Maar bij de domesticering worden vaak grenzen overschreden, zo gaat de uitleg verder, en bovendien wordt ook „de mensheid zelf gedomesticeerd door de geoptimaliseerde systemen en organisaties van de digitale wereld en de vooruitgang van de wetenschap”. Simpel gezegd: het parende gebouw beeldt uit dat de mens de boel verneukt, maar zelf ook wordt verneukt door de techniek.

Ondanks de ingewikkelde betekenis doet Domestikator denken aan de Oikema van de Franse architect Claude-Nicolas Ledoux (1736-1806), het bekendste en simpelste voorbeeld van seksuele sprekende architectuur. Jarenlang werkte Ledoux, die geldt als een van de uitvinders van architecture parlante, aan de nooit gebouwde ideale stad Chaux. En plek waar de mensen dankzij de architectuur betere wezens zouden worden. In Chaux is aan het exterieur van veel gebouwen te zien waar ze toe dienen. Zo zouden de tonnenmakers er wonen en werken in atelierwoningen die lijken op grote tonnen. Het bordeel in Chaux gaf Ledoux een plattegrond in de vorm van een mannelijk geslachtsorgaan, in staat van opwinding zoals jongens vaak tekenen op muren: een staaf met aan de onderkant twee halve cirkels.

Hoewel veel begrijpelijker dan de Domestikator kent de Oikema een soortgelijk probleem. Zoals geen bezoeker bij Van Lieshouts seksende stel zonder toelichting begrijpt wat de ontwerper nu met het gebouw heeft bedoeld, zo zou geen bezoeker van het bordeel in Chaux beseffen dat hij zich in een opgerichte penis bevindt. Alleen vanuit een luchtballon zou hij zien zijn dat Ledoux’ bordeel een reuzenpik is.