Obama heeft een crisis nodig voor zijn beste toespraken

Zijn toespraak op de herdenkingsbijeenkomst voor de vijf omgekomen agenten in Dallas ontleed in vijf fragmenten door overtuigexpert Lars Duursma.

Screenshot

Het was een oproep tot eenheid, de toespraak van Barack Obama op de herdenkingsbijeenkomst voor de vijf omgekomen politieagenten in Dallas. De president richtte zich dinsdag tot alle Amerikanen. Hij stond uitgebreid stil bij de slachtoffers en liet zien dat hij de frustratie en onbegrip binnen verschillende groepen van de samenleving begrijpt. Maar hij gebruikte onnodig controversiële voorbeelden. Een retorische analyse aan de hand van de vijf belangrijkste fragmenten.

Fragment 1: Obama laat ons nadenken over elk slachtoffer

We voelen ons meer verbonden met de slachtoffers doordat Obama aan het begin van z’n toespraak elk van hen een gezicht geeft. In amper een minuut leren we agent Lorne Ahrens toch een beetje kennen. We zien voor ons hoe hij met z’n twee kinderen ging vissen. Hoe hij ze trots in z’n uniform naar school bracht. En hoe hij de avond voor z’n dood nog avondeten kocht voor een dakloze. De kracht zit ‘m in het beeld (je kunt elke zin voor je zien) maar ook dat we zélf conclusies mogen trekken uit die beelden.

In andere herdenkingstoespraken zie je vaak hoe sprekers éérst zelf de conclusie verwoorden (“Henk gaf enorm om z’n omgeving”) en daarna een voorbeeld geven (“zo was hij vrijwilliger bij de voedselbank”). Doordat we bij de speech van Obama zulke conclusies zélf mogen trekken, luisteren we aandachtiger en is de impact groter. Obama laat bovendien lange pauzes vallen die ons de tijd geven om de beelden goed tot ons door te laten dringen. Je merkt aan alles dat hij het ook zelf voor zich ziet en vervolgens zichtbaar geëmotioneerd raakt.

Fragment 2: Obama laat zien dat hij iedereen begrijpt

Dit is de belangrijkste passage uit Obama’s speech. De gemoederen zijn hoog opgelopen, zowel onder agenten als onder de Afro-Amerikaanse gemeenschap. Beide groepen eisen erkenning voor hun woede en frustratie. Veel leiders komen doorgaans niet verder dan: “Ik begrijp jullie heel goed.” Of, als ze een juridische achtergrond hebben: “Ik hóór wat u zegt!” Maar als leider moet je niet zeggen dat je de ander begrijpt, je moet het laten zien.

Lees ook de column van Luuk van Middelaar van eerder dit jaar Retorica werd weer hip – dankzij Obama

Obama verwoordt hier wat mensen hebben gezien. Hij verwoordt perfect wat de verschillende groepen voelen. Hij draait er niet omheen. En hij koppelt het direct aan zijn kernboodschap: er is geen reden voor wanhoop, we zijn niet zo verdeeld als het lijkt, als Amerika hebben we wel grotere uitdagingen het hoofd geboden.

Deze boodschap van hoop komt op meerdere plekken in zijn toespraak terug, waaronder direct in het begin:

“Scripture tells us that in our sufferings, there is glory, because we know that suffering produces perseverance; perseverance, character; and character, hope. Sometimes the truths of these words are hard to see. Right now, those words test us because the people of Dallas, people across the country are suffering.”

Fragment 3: Openhartig en persoonlijk

Obama schrok er tijdens de speech niet voor terug om het persoonlijk te maken. “Ik ben niet naïef”, zo sprak hij. “Tijdens mijn presidentschap heb ik wel vaker gesproken bij herdenkingsdiensten. Te vaak heb ik familieleden omhelsd die hun naasten zijn kwijtgeraakt door zinloos geweld.” En: “Ik heb gezien hoe ontoereikend woorden kunnen zijn bij het tot stand brengen van blijvende verandering. Ik heb gezien hoe inadequaat mijn eigen woorden zijn geweest.” De openhartigheid versterkte z’n boodschap dat hij de frustratie van veel Amerikanen als geen ander begrijpt. Het is hier ook het opstapje naar een oproep tot actie.

Volgens sommige critici had hij het daarbij overigens wel heel vaak over zichzelf. Het is ook nooit goed. Overigens is inderdaad de zoveelste toespraak van zijn soort: eerder sprak hij ook op de herdenkingsdiensten bij de drama’s in Fort Hood (2009), Tucson (2011), Newtown (2012) en Charleston (2015). Het lijkt erop alsof Obama een crisis nodig heeft om tot zijn beste toespraken te komen.

Fragment 4: Opnieuw laat Obama het zien: “I feel your pain”

Opnieuw laat Obama zien dat hij zowel gevoelens van frustratie en gekwetstheid onder politieagenten als binnen de Afro-Amerikaanse gemeenschap begrijpt. Dat doet hij op meerdere plekken in z’n speech, waardoor het oprechter overkomt. Op meerdere manieren en op meerdere momenten laat hij zien dat hij begrijpt waarom beide groepen zich onheus bejegend voelen. Cruciaal om geloofwaardig boven de partijen te kunnen staan.

Fragment 5: Voorbeeld controversiëler dan z’n boodschap

Zat de toespraak perfect in elkaar? Dat niet. Als je draagvlak wil krijgen voor een standpunt, dan is het zelden effectief om je verhaal te illustreren met een voorbeeld dat controversiëler is dan de boodschap zelf. Het gevolg is namelijk dat de discussie vooral over je voorbeeld gaat. Kijk maar wat er gebeurde toen VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra een pleidooi voor sobere voorzieningen voor vluchtelingen illustreerde met een voorbeeld over borstvergrotingen.

Obama wist vooraf dat het gevoelig zou liggen om op een herdenkingsbijeenkomst te pleiten voor strengere wapenwetten. Júist dan is het niet handig om dit te onderbouwen met een controversieel voorbeeld. Hij stelde desondanks dat het voor jongeren eenvoudiger is om aan een wapen te komen dan aan een boek. Een krachtig beeld, maar hoe geloofwaardig is dat? Zelfs als dat in sommige wijken het geval is, dan is het voorbeeld nog steeds controversiëler dan zijn vrij genuanceerde pleidooi. En dus kon hij niet verbaasd zijn dat tegenstanders hem juist op dit voorbeeld aanvielen: die munitie had hij hen zelf aangereikt. Het ging ten koste van zijn oproep tot eenheid.