Megaboete of schuldig zonder straf voor Spanje en Portugal?

Begrotingstekort

De Europese Unie mag voortaan lidstaten straffen voor een te hoog tekort op hun begroting. De vraag is of ze dat ook zal dóén.

Minister Dijsselbloem (Financiën) dinsdag in Brussel. De EU besloot dinsdag dat sancties mogelijk zijn tegen begrotingszondaars. Foto Darko Vojinovic / AP

De kogel is door de kerk. Europese ministers van Financiën hebben dinsdag in Brussel de weg vrijgemaakt voor sancties tegen begrotingszondaars Spanje en Portugal.

Sinds 1999, het geboortejaar van de monetaire unie, is het schenden van het Groei- en Stabiliteitspact nog nooit beboet. Is het een mijlpaal, of een lastig precedent dat de al tanende populariteit van het Europese project verder kan ondergraven?

De Franse minister Michel Sapin maakte na afloop geen blije indruk. Hij had, samen met zijn Italiaanse en Ierse collega’s, tegen sancties gepleit. Frankrijk kan wel eens als volgende aan de beurt zijn en met populisten in de nek is dit het laatste wat de regering wil. „Het zou een slecht signaal zijn als we zeggen dat er geen begrotingsregels meer zijn”, zei Sapin. „Maar het zou ook een slecht signaal zijn als we straffen om het willen straffen.”

Hij delfde het onderspit tegen landen als Nederland, Finland en Oostenrijk, die vinden dat het pact genoeg is opgerekt. Een directe link met Brexit is er niet, behalve dan dat Europa in korte tijd voor de tweede maal onontgonnen terrein betreedt. Maar sinds het Britse besluit om de EU te verlaten staat daadkracht weer opvallend hoog in het vaandel.

„Regels zijn regels”, zei minister Peter Kazimir van Slowakije, op dit moment roulerend EU-voorzitter.

„We gaan ons niet achter de bosjes verstoppen. Het is een kwestie van geloofwaardigheid.”

Het kan meevallen

De Europese Commissie had al 113 miljard aan boetes kunnen innen als begrotingsregels naar de letter zouden zijn uitgevoerd, berekende NRC onlangs. Maar landen kregen steeds respijt en de regels werden, vooral tijdens de eurocrisis, tussentijds aangepast. Kazimir, die dinsdag zijn eerste vergadering voorzat, noemde het besluit „een vuurdoop”. Maar hij benadrukte ook dat een formele stemming was afgewend, ondanks de meningsverschillen. „We hebben geen stemdrama gehad.”

Het kan ook nog allemaal meevallen met de boetes. De Europese Commissie heeft nu twintig dagen om op verzoek van de lidstaten sancties voor te stellen. Op papier riskeren Portugal en Spanje boetes van respectievelijk 346 miljoen en 2 miljard euro. Die kunnen worden verlaagd als de regeringen binnen tien dagen aanvullende maatregelen presenteren, waardoor de norm van 3 procent begrotingstekort alsnog snel gehaald wordt. Minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën, PvdA) raadde de landen aan om de Commissie een „offensieve en geen defensieve brief” te sturen. Oftewel: niet jammeren, maar aan de slag.

Portugal moest al in 2015 aan de regels voldoen, maar kwam uit op een begrotingstekort van 4,4 procent. Voor Spanje was 2016 de deadline, maar de Commissie voorziet dit jaar een tekort van 3,9 procent. Veel keus hadden de ministers dan ook niet.

Maar pijnlijk is hun besluit wel: zij roemen juist Portugal en Spanje al jaren als schoolvoorbeeld van de heilzame werking van de Europese bezuinigingspolitiek – vooral tegenover onwillige landen als Griekenland. De twee beste jongetjes uit de klas nu straffen, voelt ongemakkelijk.

Symbolische boete mogelijk

„De sanctie kan laag uitvallen, maar het politieke voltage ervan is hoe dan ook enorm”, schrijft het Spaanse dagblad El País. Wat ook niet helpt, is de dreigende nieuwe crisis in de Italiaanse banksector, al benadrukten de ministers dinsdag veelvuldig dat dit vooralsnog niet hun probleem is maar dat van Italië.

In het beste geval is zelfs een symbolische boete mogelijk, van nul euro. De Spaanse minister Luis de Guindos zei dinsdag zelfverzekerd dat dit het meest waarschijnlijke scenario is. Kazimir sloot het niet uit. „Ik ben er zeker van dat we uiteindelijk een slim en intelligent resultaat zullen hebben”, zei hij.

‘Aanzienlijke inspanningen’

De Franse minister Sapin hoopt op clementie. Hij ziet vooral verzachtende omstandigheden in Portugal, waar de regering nog in 2015 moest bijspringen om een bank te redden. „Voordat men lichtzinnige besluiten neemt, wens ik dat er rekening wordt gehouden met de specifieke omstandigheden van 2015 en met de aanzienlijke inspanningen die de Spanjaarden en Portugezen de laatste jaren hebben geleverd.”

Nul euro. Dat klinkt niet als een aansporing. Toch zit er druk op de ketel, want volgens de regels ligt er behalve een boete nóg een sanctie in het verschiet, die niet kan worden verzacht of verlaagd.

Spanje en Portugal verliezen tijdelijk toegang tot Europese structuurfondsen. Het gaat weliswaar niet om subsidies van de Europese Unie die de landen nu al krijgen, maar om wat voor volgend jaar voor hen in de pijplijn zit. Zijn hun begrotingen dan niet op orde, dan gaat het echt pijn doen.