Het is beter om de Russen niet zo uit te dagen

Opinie De Brexit heeft de positie van de Europese Unie ernstig verzwakt. Dat vraagt om een bescheidener opstelling richting Rusland, meent voormalig ambassadeur Edy Korthals Altes.

Bulgaarse paratroepen van de NAVO Foto AFP

Het ziet ernaar uit dat na de recente NAVO-bijeenkomst in Warschau (de vroegere zetel van het Warschaupact) opnieuw een stap in een heilloze richting van confrontatie wordt gezet. Dit is een buitengewoon ernstige ontwikkeling die naar mijn mening zo snel mogelijk moet worden omgebogen. Zowel voor de Europese Unie als voor Rusland is het van eminent belang een verdergaande confrontatie te vermijden en in een open dialoog te streven naar een modus vivendi.

Voor de EU is uit een oogpunt van veiligheidspolitiek een goede relatie met Rusland van vitaal belang. De huidige verhouding met dit grote buurland aan de Oostgrens van de Europese Unie is hoogst onbevredigend. Aan beide zijden groeit het wantrouwen.

De EU-landen zijn verontrust over het agressieve Russische optreden in Oekraïne en de annexatie van de Krim. Bij de Baltische staten en de Oost-Europese landen zit de vrees voor Rusland er diep in. De traumatische ervaringen tijdens de Koude Oorlog leven nog sterk. Aan de andere kant voelen de Russen zich bedreigd door het steeds verder opdringen van de NAVO aan hun westgrens. Ondanks de destijds aan Gorbatsjov gedane toezegging van de Amerikaanse minister Baker dat dit niet zou gebeuren.

De geopolitieke ontwikkelingen in de afgelopen laatste decennia dwingen hiertoe. Vooral sedert de Tweede Wereldoorlog is er sprake van een afnemende invloed van de Europese landen op het wereldtoneel.

De EU met haar 500 miljoen inwoners (het VK inbegrepen) heeft te maken met zich dynamisch ontwikkelende machten zoals China (1,36 miljard mensen) en India (1,25 miljard mensen). Voor Rusland is de situatie nog ongunstiger.

Volgens insiders zal de onderhandeling met Poetin buitengewoon moeilijk zijn, omdat hij gedreven wordt door het verlangen naar een herstel van het grote Russische rijk. Hij heeft echter twee gevoelige zwakke plekken die gebruikt kunnen worden om zijn expansionistische ambities te beteugelen. De eerste is de duizenden kilometers lange grens met een steeds assertiever optredend China. De tweede is de zorgelijke economische ontwikkeling (lage olieprijs, sancties, interne oorzaken).

De ingrediënten voor een deal liggen naar mijn mening op tafel.

Door Moskou zou een harde garantie moeten worden gegeven dat op geen enkele wijze, direct of indirect, inbreuk zal worden gemaakt op de soevereiniteit van de aan Rusland grenzende Europese landen. Voor Oekraïne dient een speciale regeling te worden getroffen, die recht doet aan de bijzondere positie van dat land. Daarin zou zowel rekening moeten worden gehouden met de traditionele Russische invloedsfeer, als met de aspiraties van een groot deel van de bevolking in het westelijke Oekraïne. Dit betekent dat zal moeten worden afgezien van een lidmaatschap van de EU en NAVO. Wel zou de mogelijkheid voor een economische samenwerking met de EU uitdrukkelijk moeten worden vastgelegd.

De deëscalatie van de huidige spanning zou bevorderd kunnen worden door wederzijds vertrouwenwekkende maatregelen. Hierbij denk ik aan terugtrekking van zware wapens achter een nader vast te stellen grens, zolang de gedane toezeggingen strikt gerespecteerd worden. De eenduidige garantie van onschendbaarheid zou een einde kunnen maken aan de bestaande onzekerheid over de veiligheidspolitieke situatie aan de Oostgrens van de EU. De sancties zouden kunnen worden opgeheven. De annexatie van de Krim was in strijd met het volkenrecht. In politiek opzicht echter niet onbegrijpelijk na de NAVO-conferentie van 2008 in Boekarest. Hier beging president Bush een kapitale fout door aan te dringen op het NAVO-lidmaatschap van de Oekraïne en Georgië. Eenieder met enig historisch besef kon voorzien dat dit voor Moskou volstrekt onaanvaardbaar zou zijn. De Krim was immers de klassieke basis van de Russische Zwarte Zeevloot. NAVO-presentie op de Krim was een onredelijke en onverantwoorde propositie. Er volgde een slinkse, gewelddadiger reactie waarvan tal van onschuldige burgers het slachtoffer werden.

Het bovenstaande wijkt af van schizofrene benadering van de recente global strategy van de EU. Enerzijds verharding door de verlenging van de sancties, anderzijds samenwerking op aparte onderwerpen zoals Syrië. Wat is eigenlijk de zin van handhaving van de sancties? Het is toch volstrekt illusoir om te denken dat de Russen ooit de Krim zullen opgeven. En zou de veiligheidspolitieke situatie aan onze Oostgrens niet meer gebaat zijn bij een constructieve relatie dan met verharding?

Zowel de Europese, als de geopolitieke situatie vragen om samenwerking op tal van terreinen. Niet alleen op het gebied van economie en energievoorziening, maar ook in crisissituaties in het Midden-Oosten en in Afrikaanse landen.

De uitslag van het Britse referendum heeft de positie van de EU in de wereld ernstig verzwakt. Brexit zal tot jarenlange problemen leiden aan de Westflank van de EU. Ook om deze reden is een fundamentele herbezinning op onze relatie met Rusland van groot belang.