Wat is het Permanent Hof van Arbitrage, en welke macht heeft het?

Het Permanent Hof van Arbitrage in Den Haag, dat China in het ongelijk heeft gesteld over zijn aanspraak op de Zuid-Chinese Zee, is een internationaal orgaan om geschillen tussen landen te beslechten. Uitspraken zijn bindend, maar het Hof kan ze niet afdwingen.

Foto AP

Het Permanent Hof van Arbitrage in Den Haag is het oudere maar minder bekende zusje van het Internationaal Gerechtshof. Het huist eveneens in het Vredespaleis, sterker nog: het Vredespaleis werd al voor de Eerste Wereldoorlog voor dit hof gebouwd. Het heeft altijd onder leiding gestaan van een Nederlandse secretaris-generaal, sinds 2012 van de voormalige diplomaat Hugo Siblesz.

Het Arbitragehof, dat valt onder de Verenigde Naties, had lange tijd niet zoveel te doen, maar de afgelopen dertig jaar wordt het vaker ingeschakeld. Zowel voor zaken tussen staten onderling als tussen staten en particuliere partijen. Het boog zich onder meer over de zaak van het door het Kremlin opgedoekte Russische oliebedrijf Yukos tegen de Russische staat. De drie arbiters kenden de aandeelhouders van Yukos in 2014 compensatie ter waarde van 50 miljard dollar toe.

Ook het conflict dat Nederland had met Rusland nadat de Russen de Arctic Sunrise, een schip van Greenpeace, op zee hadden geënterd en schip en bemanning hadden opgebracht naar een Russische haven, belandde uiteindelijk voor een tribunaal dat werd ondersteund door het Permanent Hof van Arbitrage. Nederland werd daarbij in het gelijk gesteld – maar de schadevergoeding moet nog worden bepaald.

Hoe werkt het Arbitragehof?

Het Hof komt doorgaans in actie op verzoek van beide partijen. Er wordt vervolgens per geval een tribunaal opgezet met meerdere arbiters, waarbij de betrokken partijen ten minste een arbiter van hun keuze naar voren kunnen schuiven. Zo’n tribunaal is dan verantwoordelijk voor de inhoudelijke behandeling van de zaak, terwijl het Hof ondersteuning biedt en als het ware optreedt als griffie.

Meestal vinden de hoorzittingen plaats in Den Haag, maar als de partijen daaraan de voorkeur geven kan het ook elders in de wereld. Sommige complexe zaken duren jaren, anderen zijn binnen een jaar afgehandeld. Een uitspraak van zo’n arbitragetribunaal is bindend.

Soms kunnen staten ook tegen hun zin worden gedaagd op grond van verdragen die ze al eerder hebben getekend en die voorzien in deze vorm van geschillenbeslechting. Dat overkomt China, dat het internationale Zeerechtverdrag (UNCLOS) heeft ondertekend, nu in zijn conflict met de Filippijnen over de juridische status van eilandjes in de Zuid-Chinese Zee.

Is het Hof bevoegd om uitspraak te doen over de Zuid-Chinese Zee?

De Filippijnen wendden zich in 2013 tot het Hof van Arbitrage omdat China in strijd met het internationale Zeerechtverdrag zou handelen. China vindt dat dit geschil helemaal niet aan de geschillenbeslechting van het Zeerechtverdrag kan worden onderworpen en via bilaterale onderhandelingen moet worden opgelost. Volgens China gaat het om een soevereiniteitskwestie die volgens het Zeerechtverdrag niet aan arbitrage of rechtspraak mag worden onderworpen.

De Filippijnen betogen echter dat ze het Hof hebben ingeschakeld om te horen of bepaalde rotsen en mini-eilandjes juridisch gezien wel als eilandjes kunnen worden beschouwd conform het internationale Zeerechtverdrag – en of de grens die China eenzijdig heeft uitgestippeld in de Zuid-Chinese Zee spoort met dat verdrag. Een verzoek dus aan het Hof om een interpretatie van het verdrag, iets waarmee het Hof zich wel mag inlaten.