‘Van Gogh was echt serieus ziek’

Schrijver

Bernadette Murphy reconstrueerde het einde van het leven van Van Gogh. Geen uitgever zag iets in haar plannen. ‘En zie me hier nou eens zitten.’

Bernadette Murphy heeft moeten leuren met haar plan voor een boek over het oor van Van Gogh. De Ierse huisvrouw stootte bij zeker dertig uitgeverijen haar neus.

„En zie me hier nou eens zitten”, zegt Murphy op spottende toon. Op kosten van haar uitgeverij logeert ze in een Amsterdams vijfsterrenhotel. Haar boek verscheen gisteren tegelijk in het Engels en het Nederlands, ze is het middelpunt op een persconferentie in het Van Gogh Museum, en begin augustus zendt de BBC een documentaire over haar onderzoek uit. Niet slecht voor iemand die nog nooit een letter had gepubliceerd. Murphy, opnieuw met een lach: „Dit is mijn eerste interview ooit. Dus gedraag je alsjeblieft een beetje.”

Uw uitgeverij afficheert u als een gewone vrouw die een buitengewoon geheim openbaart. Wat heeft u hiervoor gedaan?

„Ik ben een gewone vrouw, die al dertig jaar in Zuid-Frankrijk woont. Zeven jaar geleden overleed een van mijn zusters. Ik vroeg me af wat ik zelf nog met mijn leven wilde. Ik ben lerares kunstgeschiedenis geweest en houd van onderzoek doen, heb de geschiedenis van mijn familie uitgeplozen.

„Ik besloot te onderzoeken waarom Van Gogh in Arles zijn oor afsneed. Over die bewuste avond was veel onduidelijk. Ik dacht: ik ga in de schoenen staan van de Franse hoofdcommissaris die de zaak destijds onderzocht. Wat is er die nacht precies gebeurd? Wie waren de buren van Van Gogh? Waarom is hij zo gek geworden? Een beetje naïef uitgangspunt, zeg ik nu.”

En daar een boek over schrijven?

„Nee, mijn plan was een scenario voor een documentaire. Maar toen ik bij een tv-maatschappij de plannen presenteerde, kreeg ik het advies een boek te maken; ik had te veel informatie. En die raad kreeg ik later ook van de onderzoekers in het Van Gogh Museum.”

U heeft een verrukkelijk boek geschreven. Waarom waren de museummedewerkers zo kritisch over een eerdere versie van uw boek?

„Dat was een harde les. Maar Louis van Tilborgh [onderzoeker bij het Van Gogh Museum, red.] en zijn collega’s hadden groot gelijk. Ik had me te veel als een detective opgesteld en me nauwelijks verdiept in de Van Gogh-literatuur. In de uiteindelijke versie is veel veranderd. Dat de museummedewerkers het boek nu pas mogen lezen, is een keuze van de uitgever.”

Uw boek leest als een spannend detectiveverhaal.

„Ik ben geen academicus. Ik wilde een boek dat ook begrijpelijk is voor mijn familie. Maar je kunt het op verschillende niveaus lezen: wie in de details is geïnteresseerd, kan terecht in het notenapparaat.”

Tot op de minuut precies memoreert u het tijdstip waarop u bericht kreeg dat er een briefje was gevonden van de dokter die het oor van Van Gogh had verzorgd...

Gehaast: „Ik wist meteen dat dat bericht mijn leven veranderde. Bevend liep ik door de kamer, aldoor roepend ‘O my God, O my God’. Het is één ding om jezelf de vraag te stellen wat er die nacht precies is gebeurd, maar het antwoord vinden, dat is nog wat anders.”

Maakt het veel verschil om te weten dat hij niet een stukje van zijn oorlel sneed, zoals verondersteld, maar zijn hele oor?

„Dat is een wereld van verschil. Nu vaststaat dat Van Gogh met een scheermes heel zijn oor afsneed, is het niet langer een anekdote, iets waar mensen grapjes over kunnen maken. Van Gogh was echt serieus ziek. Een stukje van je oorlel afsnijden, dat kan ook met scheren gebeuren. Het is bijna zoiets als wat jongeren vandaag de dag doen met die grote oorpluggen. Dat briefje van dokter Rey heeft ook mijn perceptie van Van Gogh veranderd. Toen drong pas goed tot me door hoe krankzinnig hij was geworden.”

Het verhaal was altijd dat Van Gogh zijn oor afgaf bij een bordeel, voor ene Rachel. Volgens u was zij geen prostituee, maar een schoonmaakster met een groot litteken. Met zijn oor wilde hij haar lijden verzachten, stelt u, zoals hij dat in het verleden ook met andere hulpbehoevenden had geprobeerd. Een opmerkelijke theorie.

„Ik heb de familie van Rachel gevonden. Zij wisten van de betrokkenheid van hun grootmoeder, maar liepen daar om begrijpelijke redenen niet mee te koop. Zij was door de gebeurtenissen erg getraumatiseerd en bovendien was Rachel altijd als prostituee afgeschilderd.”

Wat hoopt u te bereiken met dit boek?

„Ik hoop dat het mensen inspireert. Dat ze beseffen dat het mogelijk is je leven een nieuwe kant op te sturen. Ik zat vast, en kijk nu eens naar me.”