Cameron zette alles op het spel – en verloor

Profiel David Cameron Na het verloren Brexit-referendum is een vroegtijdig einde gekomen aan de carrière van de Conservatieve leider. Hij schatte de stemming in het land verkeerd in. Neuriënd trok hij de deur achter zich dicht. “Right, good.”

Foto Reuters

„Do-dooo-do-do”, neuriede David Cameron maandag, nadat hij voor de laatste keer de pers had toegesproken voor de deur van Downing Street 10, zijn ambtswoning. En met de woorden „Right, good”, stapte de 75ste Britse premier naar binnen. Hij zal voor altijd de man zijn die het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie haalde.

Dat dit zijn grafschrift zou worden, wist hij om drie uur ’s ochtends op de vrijdag na het referendum. Cameron was even in zijn studeerkamer gaan liggen. Om half vier opende hij volgens zijn biograaf Anthony Seldon de deur. „Het loopt niet goed af”, zei hij tegen zijn naaste medewerkers. En:

„Ik moet opstappen. Ik kan geen regering leiden waarvan ik het niet eens ben met het beleid.”

Tien jaar eerder, tijdens zijn eerste toespraak als partijleider van de Conservatieven, had hij de partij nog opgeroepen op te houden met „doordrammen over Europa”. Hij zag de EU niet als probleem, of liever: hij zag het als een probleem voor de Tories. De passie waarmee sommigen spraken over de nachtmerrie die de Brusselse bureaucratie zou zijn, werd niet gedeeld door het land, en de partij leek daardoor geen voeling met de kiezer te hebben. Nu bleek hij zelf de stemming in het land verkeerd aan te voelen: hij onderschatte dat het referendum anti-Europese gevoelens zou aanwakkeren.

Wat Cameron als net aangetreden partijleider wilde, was de Conservatieven te hervormen tot een moderne, liberale, economisch conservatief en sociaal betrokken partij. Een die een aantrekkelijk alternatief zou zijn voor het New Labour van Tony Blair. „U was eens de toekomst”, daagde de 39-jarige Cameron de toenmalig premier uit tijdens hun eerste treffen in het Lagerhuis.

De Conservatieven zouden zorg dragen voor traditionele Labour-speerpunten, beloofde hij: welvaartsverdeling, het milieu – hij liet zich op de Noordpool met huskies fotograferen - en de nationale gezondheidsdienst NHS.

Dat laatste was persoonlijk. De oudste zoon van David en Samantha Cameron, Ivan, was zwaar gehandicapt en had tot zijn dood op zesjarige leeftijd in 2009 veel zorg nodig. „Onze familie weet hoe het is nacht na nacht naar een ziekenhuis te moeten met een kind in je armen, wetende dat als je daar bent er mensen zijn die zorg voor dat kind dragen en het net zo liefhebben als jij”, zei hij twee jaar geleden na kritiek dat hij de NHS kapot zou maken door de hervormingen die zijn regering wilde doorvoeren.

Algemeen goed gevoel

Want de werkelijkheid bleek anders dan Cameron zich voorstelde. Hij kon wel zeggen dat „er meer was dan geld”, dat „we ons niet alleen moeten richten op bbp (bruto binnenlands product) maar ook op agg (algemeen goed gevoel)” en dat „zonneschijn moet overwinnen”. Maar toen hij in 2010 aantrad als premier ontworstelde het Verenigd Koninkrijk zich met moeite uit een diepe recessie.

Zijn sociale hervormingen werden daardoor overschaduwd door bezuinigingen die tegelijk werden ingevoerd. De bedroom tax, een belasting op overtollige slaapkamers in sociale woningen, was bijvoorbeeld bedoeld om de broodnodige doorstroom te bevorderen: gemeenten kampen met een tekort. Maar het werd gezien als een poging van rijke, ‘ongevoelige’ politici om armen te straffen.

Camerons eigen bevoorrechte achtergrond – getrouwd met de dochter van een baron, zoon van een bankier, van zijn zevende opgeleid op kostscholen, in zijn tienerjaren op de jongensschool Eton - werd een bron van wrevel.

Hoe ingrijpender de bezuinigingen, hoe vaker de foto werd getoond van de Bullingdon Club, het elitaire studenteneetclubje waar hij, minister van Financiën George Osborne en Boris Johnson, oud-burgemeester van Londen, toe hoorden.

Zijn nauwe banden met Rebekah Brooks, rechterhand van mediamagnaat Rupert Murdoch, en Andy Coulson, Camerons woordvoerder die eerst voor Murdoch werkte, zorgden voor nieuwe kritiek. De premier bleef trouw aan zijn vrienden, terwijl zij ervan werden beschuldigd bij tabloid News of the World opdracht te hebben gegeven tot het afluisteren van honderden Britten.

Vriendschappen sneuvelden

Het waren niet de enige vriendschappen die sneuvelden in zes jaar premierschap. Michael Gove, minister van Justitie, koos tijdens het referendum de andere kant. Tot die tijd gingen de twee gezinnen samen met vakantie, Gove’s echtgenote is peetmoeder van Camerons dochter Florence.

Steve Hilton koos ook voor Brexit. Ooit werd hij omschreven als Camerons goeroe, en de man achter Camerons mislukte ‘Big Society’, de participatiemaatschappij waarbij de overheid zich steeds verder zou terugtrekken en burgers en liefdadigheidsorganisaties verantwoordelijk zouden worden voor het welzijn van de samenleving.

Sommige moderniseringen lukten wel. Tegen de zin van de partij-aanhang introduceerde Cameron het homohuwelijk. Maar dat werd hem niet in dank afgenomen; het gemor onder de rechterflank van Conservatieven nam toe. Lagerhuisleden, ontevreden over de coalitie met de Liberaal-Democraten die Conservatief beleid zouden verwateren, en boos dat kabinetsposten die zij hadden kunnen vervullen nu naar LibDems gingen, roerden zich steeds vaker over Europa. Niet de coalitie, de eerste sinds de Tweede Wereldoorlog, bezorgde hem moeilijkheden, zoals was voorspeld. Cameron kwam in de problemen door verzet van zijn eigen partijgenoten.

Cameron gaf ze zoethoudertjes: eerst een referendum als er een Europese verdragswijziging zou komen, vervolgens – in januari 2013 – een in/uit-referendum. „Steeds opnieuw en opnieuw zien we een premier die op de korte termijn reageert”, schrijft biograaf Anthony Seldon in Cameron at number 10.

Alles leek er toen nog op te wijzen dat het referendum te winnen was. Of uit te stellen. Cameron verwachtte de Lagerhuisverkiezingen van 2015 niet te winnen: de peilingen wezen immers op een nek-aan-nekrace met Labour. The Spectator beschreef toen hoe hij in de tuin van zijn huis in Oxfordshire zijn nederlaagtoespraak oefende voor vrienden, voor de exitpoll duidelijk maakte dat de Tories hadden gewonnen. Zelfs toen dacht Cameron het referendum te kunnen winnen, en daarna zijn tweede termijn te kunnen besteden aan al die „grote en moedige” sociale hervormingen die hij nog wilde introduceren „om welvaart te spreiden”.

Nu zijn de zomermaanden voor zijn kinderen Nancy (12), Arthur (10), en Florence (5). De eerste zal blij zijn. Vorig jaar vertelde Samantha dat Nancy een dagboek bijhoudt getiteld ‘Daddy, hoe je leven als premier invloed op mij had’. „Hoofdstuk twee gaat over hoe je me [in 2012] in de pub vergat.” Helemaal werkloos zal Cameron niet zijn: hij blijft voorlopig Lagerhuislid.