Daan Roosegaarde wil de Afsluitdijk in een nieuw licht zetten

Daan Roosegaarde Voor het eerst maakt Daan Roosegaarde meer bekend over zijn plannen hoe hij van de Afsluitdijk een icoon wil maken. „Ik wil geen kermis, maar de schoonheid van die langgerekte dijk versterken.”

Een van de projecten op de Afsluitdijk is Windvogel, waarbij energie wordt opgewekt met vliegers. Studio Roosegaarde

‘Mijn geliefde plek op de Afsluitdijk is halverwege, bij Breezanddijk. Met de rug naar het IJsselmeer en de Waddenzee aan mijn voeten, daar ligt een van de donkerste plekken van ons land.” Kunstenaar Daan Roosegaarde (36) heeft van het Rijk de opdracht gekregen om in samenwerking met een team van ontwerpers en ondernemers de aloude Afsluitdijk een nieuwe schoonheid te verlenen als onderdeel van het grootschalige project van versterking en herinrichting van de zeewering.

„In mijn ontwerp spelen licht en duisternis een grote rol”, zegt Roosegaarde in de bibliotheek van zijn Studio Roosegaarde in Rotterdam. Voor het eerst vertelt hij meer over zijn plannen met de Afsluitdijk. „Op warme zomeravonden ontstaat in het waddenwater de zogenaamde zeevonk, minuscule lichtgevende organismen. Ik ben daardoor geboeid. De natuur die zelf licht uitstraalt, dat is prachtig en dat neem ik over. Ik vind het dan ook een eer aan Icoon Afsluitdijk te werken.”

Als Icoon Afsluitdijk krijgt dit monument van Dutch Design een „nieuwe laag”, zoals Roosegaarde het noemt. De naam Icoon Afsluitdijk is bedacht door minister Melanie Schultz van Haegen (Infrastructuur & Milieu) die Studio Roosegaarde de opdracht ruim een jaar geleden gunde. De 32 kilometer lange dijk, opgeleverd in 1932, is het enige menselijke kunstwerk van Nederland „dat vanuit de ruimte te zien is”, zoals astronaut André Kuipers het eens formuleerde. „Maar”, voegt Roosegaarde eraan toe, „de dijk is voor velen te onbekend en te onbemind. Dat geldt ook in het buitenland. De meeste bezoekers houden halt bij het Monument van Dudok met zijn uitkijktoren, en dat is het.”

Roosegaarde beschouwt zichzelf niet alleen als designer van de nieuwe Afsluitdijk. Vanaf begin september is hij ook curator. In deze rol maakt hij het mogelijk dat de dijk zondag 4 september voor het autoverkeer dichtgaat, vanaf twee uur ’s nachts tot het middaguur. Dan begint een marathon waaraan duizenden hardlopers deelnemen. Deze run markeert Afsluitdijk Open. Trombosestichting Nederland vroeg hem dit sociale evenement te verwezenlijken. Foto’s van autoloze zondagen uit de jaren zeventig brachten hem op het idee van deze marathon: op een snelweg kun je ook iets anders doen dan autorijden. Begin september gaat ook een tentoonstelling open met daarin een presentatie van zijn nieuwe en permanente projecten op de Afsluitdijk.

„Sereniteit is het sleutelwoord”, vervolgt Roosegaarde over zijn invulling van Icoon Afsluitdijk. „Ik wil geen bronzen beelden, geen kermis, maar de schoonheid van die langgerekte dijk versterken. Mijn ontwerp is gebaseerd op vier pijlers: historie, opwekking van energie, identiteit en toekomst.”

Een brandende vraag is of de Afsluitdijk opsmuk nodig heeft. Voor velen is die sobere, verweerde rauwheid juist mooi. Maar daar is Roosegaarde het niet mee eens: „Ik ben een ontwerper van de toekomst, ik denk in landschappen van de toekomst. Omdat we op die dijk maar ook elders energieverslindend met licht omgaan, creëer ik samen met TU Delft Windvogel. Daartoe vond ik inspiratie bij een idee van ruimtevaarder Wubbo Ockels. Hij vertelde eens dat je energie kunt opwekken als het koord van in de lucht dansende vliegers verbonden is met een dynamo. Ik heb dat vertaald door vliegertouw lichtgevend te maken. Dat geeft langs de Afsluitdijk in het donker een schitterende sensatie: uit die horizontale lijn van de dijk gaan verlichte lijnen de hoogte in. De vliegertechniek is een toonbeeld van innovatie, namelijk het opwekken van energie ofwel blue energy. Zo zie ik de hele Afsluitdijk, als een platform om nieuwe ideeën voor de toekomst te verwezenlijken. Bij de Lorentzsluizen komen onderwatermolens die energie genereren.”

Hollands licht

Telkens als Roosegaarde de Afsluitdijk bezoekt om op ideeën te komen, valt hem het Hollandse licht op, zoals dat door zeventiende-eeuwse schilders is vastgelegd. „De Afsluitdijk laat zien dat een kunstwerk twee betekenissen heeft: een kunstwerk in civieltechnische betekenis en als beeldend kunstwerk. Ik probeer beide vormen te verbinden, dus techniek en innovatie met schilderkunstig licht.”

De geschiedenis van de dijk speelt een belangrijke rol bij het nieuwe ontwerp. Zo zag Roosegaarde op historische foto’s hoe de zetters van de basaltblokken vanaf de Noord-Hollandse en de Friese zijde naar elkaar toewerkten en elkaar de blokken doorgaven, van hand tot hand. Roosegaarde: „Die basaltblokken zijn grijs en grauw. Ik bedacht dat ze ook zouden moeten stralen. Ik bedek ze met een laag zilver en noem ze Spiegelstenen. Stel je voor dat de hele Afsluitdijk met deze stenen zilverglanzend gemaakt kan worden, dat zou fantastisch zijn. Maar vooralsnog maken we er een aantal als geschenk aan de kleindochters van de zetters van vroeger.”

Roosegaarde heeft grote bewondering voor de ingenieurs die in de jaren dertig de Afsluitdijk aanlegden. Hij zegt: „In die tijd vochten we tegen het water, zagen het als vijand. Die ingenieurs toonden bravoure: is er water, dan zorgen wij dat we het overwinnen. Dit zie ik als de identiteit van de Afsluitdijk, de overmoed die eruit spreekt sterker te zijn dan het water. Zij keerden zich tegen de natuur. Dat is veranderd. Nu werken we samen met de natuur, zoals in de windvliegers die op eigen kracht licht geven. Als de Afsluitdijk ons overdag iets geeft, is dat de sensatie van weidsheid en licht. Ik wil de Afsluitdijk in een nieuw licht zetten.”